Substancje przeciwbólowe i przeciwzapalne
stosowane w medycynie dawnej i współczesnej
Henryk St. Różański

Pochodne kwasu arylooctowego
W 1963 roku została wprowadzona do lecznictwa indometacyna (Indomethacin) – kwas chloro-benzoilo-metoksy-metylo-indolo-octowy.
Indometacyna należy do najsilniejszych nienarkotycznych leków przeciwbólowych. Działa przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo, przeciwreumatycznie i przeciwartretycznie. Niestety jest lekiem toksycznym.
Stosowana jest w leczeniu chorób reumatycznych (gośćcowych) i charakterze ostrym
i przewlekłym, stanów zapalnych mięśni i nerwów, ponadto choroby dnawej (atak dny moczanowej) i bólów pourazowych. Znalazła zastosowanie również w leczeniu przetrwałego przewodu tętniczego u wcześniaków oraz w okulistyce – w profilaktycznym leczeniu obrzęku torbielowatego plamki i w stanach zapalnych gałki ocznej. Hamuje syntezę prostaglandyn, hamuje wysięki stawowe, poprawia ruchliwość obolałych stawów. Szybko przenika z jelit do krwi, w ciągu 30-40 minut.
Lek wydalany jest wraz z kałem (poprzez układ żółciowy) oraz z moczem po związaniu z kwasem glukuronowym. Wykazuje synergizm z hormonami kory nadnerczy.
Do najczęstszych objawów ubocznych indometacyny należą: podrażnienie przewodu pokarmowego, owrzodzenia ścian przewodu pokarmowego, krwawienia, nudności, wymioty, biegunka, zgaga, bóle brzucha, uszkodzenie wątroby, uszkodzenie układu nerwowego (senność, drgawki, bóle głowy, szum w uszach, uczucie przytkania uszu, depresja); uszkodzenie skory (łysienie, wypryski, opuchnięcie twarzy, rumień); u kobiet zaburzenia miesiączkowania; nasilenie objawów trądziku. Możliwe jest wystąpienie zapalenia trzustki i zespołu nerczycowego. Może wywoływać zaburzenia przewodzenia bodźców ruchowych i zaburzenia wzrokowe.
Dawkowanie indometacyny: doustnie średnio stosuje się 25 mg 2-3 razy dziennie; w napadzie dny 50 mg 2 razy dziennie; doodbytniczo w chorobach reumatycznych i bólach – 100 mg rano i wieczorem. Pozajelitowo (domięśniowo) wstrzykuje się 50-100 mg 1-2 razy dziennie. Miejscowo w formie kremu, maści i żelu – wcierać 4 razy dziennie, potem obolałe miejsce warto owinąć bandażem elastycznym.
Indometacyna przeciwwskazana jest w przebiegu chorób psychicznych, ciąży, laktacji, chorób krwi, niewydolności nerek i wątroby, choroby Parkinsona, choroby wrzodowej. Nie należy jej podawać dzieciom! Indometacyna upośledza sprawność psychofizyczną i często zaburza percepcję wrażeń zmysłowych, w związku z czym podczas jest zażywania nie należy prowadzić pojazdów mechanicznych i obsługiwać maszyn niebezpiecznych. Indometacyna jest w obrocie handlowym pod postacią tabletek retard 75 mg, tabletek powlekanych 25 i 50  mg, kapsułek 25, 50 i 75 mg, ampułek 60 mg/2 ml, czopków doodbytniczych 50 i 100 mg, żelu 1%, maści 5%, zawiesiny i kropli do oczu 0,1%, a także mikstur złożonych do pędzlowania błon śluzowych przy stanach zapalnych.
     Do tej grupy można zaliczyć również pochodną kwasu indolo-3-octowego, czyli acemetacynę (Acemetacin) działającą przeciwbólowo, przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo i przeciwreumatycznie. Wydalana jest z kałem i moczem. Zalecana głównie w bólach i stanach zapalnych pochodzenia reumatycznego oraz w zapaleniu ścięgien i mięśni. Stosowana w dawce 60 mg 2-3 razy dziennie. Formy leków z zawartością 90 mg acemetacyny wykazują przedłużone i powolne działanie (uwalnianie) i zaleca się je przyjmować 1 raz dziennie. Acemetacin jest dostępny w postaci kapsułek 30, 60 i 90 mg.
Pochodną kwasu metyleno-indeno-octowego jest sulindak (Sulindac), lek działający przeciwbólowo, przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo i przeciwreumatycznie. Długo ulega resorpcji z jelit do krwi, w ciągu 3 godzin. Wydalany jest z moczem i kałem. Ulega związaniu z białkami krwi. Jest stosowany w zwalczaniu bólów i stanów zapalnych narządów ruchu (kontuzje, reumatyzm, artretyzm) w dawce 400 mg 2 razy dziennie. Nie należy podawać dzieciom, kobietom ciężarny i karmiącym. Rzadko wywołuje objawy uboczne: bóle brzucha, zgaga, nudności. Dostępny w formie tabletek 100, 150 i 200 mg.
Tolmetyna (Tolmetinum, Tolmetin, Tolmetine, czyli kwas metylo-metylobenzoilo-pirolo-octowy) należy do silnych leków przeciwbólowych, przeciwzapalnych i przeciwgorączkowych. Ulega wchłonięciu z jelit do krwi w ciągu 50-60 minut. Jest wiązany z białkami krwi. Wydalany jest z moczem. Skuteczny w zwalczaniu bólów reumatycznych i pourazowych. Znakomicie sprawdza się przy likwidowaniu bólu po zwichnięciach, przeciągnięciach ścięgien i stawobólach. Wzmaga działanie leków przeciwzakrzepowych. Nie podawać tolmetyny kobietom karmiącym i ciężarnym. Można podawać dzieciom od 3 roku życia. Rzadko wywołuje przykre objawy (nudności, wymioty, odczyny alergiczne).
Dawkowanie tolmetyny: dzieci – 20 mg/kg masy ciała/dobę w 2-3 dawkach podzielonych. Podaje się doustnie lub doodbytniczo. Dorośli 400-500 mg 1-3 razy dziennie. Miejscowo wcierać kilka razy dziennie. w obolałe miejsca, potem zawinąć bandażem elastycznym. Dostępny w postaci kapsułek 200, 400 i 500 mg, czopków 400 mg i żelu 5%.
Lonazolak (Lonazolac), czyli pochodna kwasu chlorofenylo-pirazolo-octowego działa przeciwzapalnie, przeciwbólowo, przeciwgorączkowo, przeciwwysiękowo i przeciwreumatycznie. Długo utrzymuje się w organizmie, wydalany jest z moczem w formie metabolitów hydroksyfenylowych. Skuteczny w bólach i stanach zapalnych stawów, kości, mięśni, tkanki łącznej właściwej. Zalecany także w bólach pochodzenia pourazowego i pozabiegowego. Jest lekiem bezpiecznym, rzadko wywołuje działania uboczne. Podawany w dawce 200-300 mg 3 razy dziennie., w razie silnego bólu pierwsza dawka jednorazowa powinna wynieść 400-600 mg, potem 200-300 mg 3 razy dziennie; doodbytniczo 400 mg 1-2 razy dziennie. W użyciu pod postacią tabletek powlekanych 200 i 300 mg, czopków doodbytniczych 400 mg.
Bufeksamak (Bufexamac, 4-butoxy-n-hydroxybenzeneacetamide), C12H17NO3,  czyli kwas 2-(p-butoksyfenylo)-acetohydroksyamowy, działa słabo przeciwbólowo, silniej przeciwalergicznie, przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo i przeciwświądowo. Jest wykorzystywany w leczeniu stanów zapalnych skóry i błon śluzowych, połączonych ze świądem i wysiękiem, np. po ugryzieniach, ukąszeniach, neurodermatitis, wypryski, dermatozy, hemoroidy, ponadto do leczenia świądu odbytu i narządów płciowych. Lek stał się popularny w lecznictwie od 1987 roku. Stosowany do użytku zewnętrznego w formie kremu 5%, maści 5% i emulsji 5%. Chore miejsce zaleca się smarować 3-4 razy dziennie, ponadto w opatrunkach zamkniętych zmienianych dwa razy dziennie.
Ketorolak (Ketorolac), czyli (±)-5-Benzoyl-2,3-dihydro-1H-pyrrolizine-1-carboxylicum acidum C15H13NO3 jest inhibitorem biosyntezy prostaglandyn działając silnie przeciwbólowo, przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo i przeciwreumatycznie. Szybko przenika z jelit do krwi i działa już po 1 godzinie od zażycia. Należy do najsilniejszych nienarkotycznych leków przeciwbólowych, obok indometacyny i noramidopiryny. Działanie przeciwbólowe utrzymuje się przez około 6 godzin. Działa przeciwagregacyjnie na krwinki i tym samym przeciwkrzepliwie. Jest przeciwwskazany w bólach miesiączkowych, w skazach naczyniowych (plamice, żylaki), krwawiączce, teleangiektazjach, w trądziku różowatym, sterydowym, w chorobach alergicznych, przy obfitych krwawieniach miesiączkowych i w okresie ciąży. Nie należy podawać dzieciom do 15 roku życia. Ulega związaniu z białkami krwi. Jest wydalany głównie z moczem.
Ketorolak jest związkiem reaktywnym chemicznie i fizjologicznie i w związku z tym wykazuje szereg interakcji antagonistycznych z preparatami litu i wieloma lekami immunosupresyjnymi. Podczas zażywania leku nie wolno spożywać alkoholu. Nie łączyć z salicylanami. Potęguje hemocytotoksyczne właściwości zydowudyny.  Nie należy też kojarzyć ketorolaku z metyldopą, heparyną, kumarynami (i ziołami kumarynowymi, np. nostrzykiem, kasztanowcem), hydralazyną, glikozydami nasercowymi, moksonidyną, minoksydylem i pentoksyfiliną. Konieczne jest kontrolowanie stężenia potasu we krwi, bowiem ketorolak zaburza gospodarkę wodno-elektrolitową. Pokarmy tłuste upośledzają wchłanianie leku z jelit do krwi. Nie stosować u osób cierpiących na niewydolność nerek wątroby, trzustki, chorobę wrzodową, brodawczaki jelit oraz z łuszczycę, toczeń rumieniowaty skórny oraz układowy. W czasie zażywania ketorolaku nie należy prowadzić pojazdów mechanicznych i obsługiwać niebezpiecznych maszyn. Nie podawać osobom w podeszłym wieku.
Spośród wielu objawów ubocznych podczas leczenia ketorolakiem najczęściej opisano: zatrzymanie diurezy, obrzęki, bóle i zawroty głowy, biegunka, zgaga, bóle żołądka, zaburzenia koncentracji i kojarzenia, zaburzenia ruchowe, alergie skórne.
Ketorolak jest zalecany do zwalczania bólów i stanów zapalnych kości, stawów, tkanek miękkich (domięśniowo, doustnie) oraz do leczenia stanów zapalnych rogówki i spojówek (miejscowo). W stanach zapalnych spojówki i rogówki – 1-2 krople 3-4 razy dziennie.
Stosowany jest w dawce 20-30 mg co 6-8 godzin. Nie przekraczać dawki 120 mg/dobę. Dostępny w postaci tabletek 10 mg, ampułek 30mg/1 ml, kropli do oczu 0,5%. W preparatach złożonych (tabletki 10 mg, fiolki 15 i 30 mg/2 ml) jest łączony z tromethamolem (diureticum), co ma zmniejszyć objawy uboczne ketorolaku (zmniejszenie lub zatrzymanie wydzielania moczu, obrzęki, kwasica).
Diklofenak (Diclofenac) – kwas dichlorofenylo-amino-benzeno-octowy (kwas dichloro-anilino-fenylo-octowy) działa przede wszystkim przeciwzapalnie, słabiej przeciwbólowo, praktycznie nie działa przeciwgorączkowo. Stosowany jest w leczeniu chorób reumatycznych oraz stłuczeń, bólów pourazowych i kręgosłupa stanów zapalnych tkanek miękkich (ścięgien, więzadeł, błon stawowych, tkanki podskórnej). W okulistyce wykorzystywany jest w leczeniu stanów zapalnych spojówki i rogówki.
Ulega wchłonięciu z jelit do krwi w ciągu 2 godzin. Wydalany jest z moczem i kałem (poprzez układ żółciowy). Wydłuża czas krwawienia, działając przeciwagregacyjnie. Hamuje syntezę nadtlenków i prostaglandyn.
Z działań ubocznych należy wymienić: bóle brzucha, nudności, wymioty, biegunkę, zawroty głowy, objawy alergiczne, zaburzenia równowagi, objawy depresyjne, uszkodzenie szpiku czerwonego. Może zaostrzyć objawy choroby wrzodowej. Wydłuża też czas krwawienia miesiączkowego. Sprzyja krwawieniom z nosa przy skłonnościach wrodzonych do tego schorzenia. Nie podawać dzieciom, kobietom w ciąży i kobietom w laktacji. Przeciwwskazany w skazie krwotocznej, żylakach, teleangiektazjach, trądziku różowatym i sterydowym. Nasila działanie leków nasercowych.
Przeciętne dawkowanie diklofenaku: doustnie 50 mg 2-3 razy dz.; doodbytniczo – 100 mg 1 raz dziennie (często wywołuje pieczenie odbytu); domięśniowo – 75-150 mg 1 raz dziennie. Miejscowo (żel, krem, maść) powinien być wcierany kilka razy dziennie, potem warto założyć bandaż elastyczny. Do oczu podaje się 2 krople 4-5 razy w ciągu doby.
Preparaty handlowe dostępne są w postaci drażetek 25 i 50 mg, tabletek powlekanych 25, 50 i 100 mg, kapsułek 100 i 150 mg, czopków per rectum 12.5, 25, 50 i 100 mg, kropli do oczu 0,1%, ampułek 75 mg/2 ml z dodatkiem znieczulającej lidokainy, ampułek 75 mg/3 ml, żelu 1% i 5%, plastrów i granulatu w saszetkach.
Etodolak (Etodolac), 1,8-diethyl-1,3,4,9-tetrahydropyrano-[3,4-b]indole-1-aceticum acidum, C17H21NO3 wywiera wpływ przeciwzapalny, przeciwbólowy i przeciwgorączkowy poprzez hamowanie cyklooksygenazy prostaglandynowej II. Metabolizowany jest w wątrobie i nerkach. Wydalany wraz z moczem w połączeniu z kwasem glukuronowym. Okres półtrwania wynosi 7,3-8,3 h. Z przewodu pokarmowego przenika do krwi 80% podanej dawki. Wchłonięciu ulega w ciągu 2-3 godzin. W 99% ulega związaniu z białkami krwi. Działa powoli. Długo przenika z krwi do stawów, ścięgien i kości. Nadaje się do długotrwałego leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów, osteoarthritis, przewlekłych stanów zapalnych tkanek miękkich (naczynia, ścięgna) i stanów zapalnych nerwów.
Preparaty miedzi wykazują synergizm z etodolakiem i nasilają jego działanie przeciwzapalne oraz przeciwreumatyczne. Korzystne jest podawanie wraz z etodolakiem preparatów lukrecji, w celu ochrony błony śluzowej żołądka i dwunastnicy. Nie należy natomiast kojarzyć etodolaku z innymi lekami przeciwzapalnymi, lekami immunosupresyjnymi i preparatami litu. Nie wolno też spożywać alkoholu w trakcie zażywania etodolaku. Nie podawać dzieciom, kobietom w czasie ciąży i laktacji, astmatykom.
Do działań niepożądanych etodolaku należą: bóle brzucha, zgaga, biegunka, świąd odbytu, zaburzenia psychoruchowe i percepcji wrażeń zmysłowych. W związku z tym w trakcie zażywania etodolaku nie wolno prowadzić pojazdów mechanicznych i obsługiwać niebezpiecznych maszyn.
Zalecane dawki doustne wahają się w granicach 200-600 mg 2 razy dziennie. Produkowany w postaci tabletek powlekanych 300 mg, tabletek 200 mg, tabletek 400 i 600 mg o powolnym działaniu, kapsułek 200 i 300 mg.





Dokument chroniony prawami autorskimi!
H.S.Rozanski
Poznań 2004