| Substancje przeciwbólowe i
przeciwzapalne stosowane w medycynie dawnej i współczesnej |
| Henryk St.
Różański |
| Pirazolony |
| W
1883 roku uzyskano w wyniku syntezy Antipyrinum, czyli phenazon
(fenylo-dimetyl-pirazolon). Znany też był pod nazwą Analgesin, Azophen,
Phenylon czy Sedatine. Jest to bezbarwny lub białawy proszek o gorzkim
smaku, rozpuszczający się w wodzie. Działa przeciwbólowo,
miejscowo znieczulająco, przeciwgorączkowo, przeciwreumatycznie i
rozkurczowo. Ulega wchłonięciu z jelit do krwi w ciągu 1-2 godzin. W
metabolizmie ulega przemianie do 4-hydroksyantypiryny. Wydalany jest z
moczem w formie siarczanu i glukuronianu. Już w dawkach leczniczych fenazon wywołuje zaburzenia w przewodzeniu bodźców nerwowych, zaburzenia hemocytopoezy (zaburza proces powstawania i dojrzewania krwinek), zaburzenia termoregulacji i ze strony układu nerwowego – zawroty głowy, szum w uszach, odczucia zaciemnienia w oczach, zaburzenia równowagi, drżenie mięśni, wysypki skórne, obrzęki. Ze strony układu krwionośnego poważnymi objawami działania fenazonu są: agranulozytoza i leukopenia. Może wywoływać zaburzenia sercowe i poważnie uszkodzić wątrobę (objawem jest wówczas żółtaczka). Dawki lecznicze fenazonu: doustnie lub doodbytniczo 500-1000 mg 1-3 razy dziennie. Nie wolno przekraczać w ciągu doby dawki 3000 mg. Obecnie na rynku dostępny jest w formie tabletek i czopków 500 mg, roztworu doustnego z dodatkiem kofeiny i salicylanu sodu, a także w postaci tabletkowanych mieszanek przeciwbólowych z dodatkiem paracetamolu i kofeiny. W 1896 roku wprowadzono do lecznictwa aminofenazon (aminophenazon, Pyramidonum, Amidopyrinum, Amidofebrin, czyli pyrazolonum dimethyl-amino-phenyl-dimethylicum). Jest to związek o szczególnym znaczeniu w medycynie. Ma postać bezbarwnego lub białego proszku o gorzkim smaku, słabo rozpuszczalnego w wodzie (18 części). Działa silnie przeciwbólowo, przeciwzapalnie, przeciwreumatycznie, przeciwwysiękowo, uspokajająco i przeciwgorączkowo. Rozszerza naczynia krwionośne mózgu. Łatwo ulega resorpcji z jelit do krwi (w ciągu 30-40 minut). Przechodzi przez barierę krew-mózg i łożysko (do płodu u ciężarnej). Jest metabolizowany w wątrobie do 4-aminofenazonu, a potem do N-acetylo-4-aminofenazonu, monometylo-4-aminofenazonu i 4-hydroksyfenazonu. Powstała w czasie wewnątrzustrojowego katabolizmu aminofenazonu substancja o nazwie dimetylo-nitroz-amina jest związkiem rakotwórczym. Należy do związków toksycznych. Powoduje często agranulocytozę, leukopenię i trombocytopenię, świąd skóry, pokrzywkę i rumień skórny, uszkodzenie wątroby i nerek. U osób uczulonych wywołuje dreszcze, drgawki, rumień, opuchnięcie twarzy. Pyramidonum może spowodować martwicę brodawek nerkowych, a z powodu zaburzeń hemocytopoezy – zejście śmiertelne pacjenta. Szczególnie wrażliwe na te substancję są dzieci. Objaw toksyczności leku może wystąpić dopiero po 7 dniach od zażycia (gorączka, owrzodzenia, zmiany martwicze powłok, ból brzucha, zaburzenia trawienne). Lek nasila występowanie zmian trądzikowych. Ponadto u osób z genetycznym niedoborem enzymu dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej występuje hemoliza krwinek. Aminofenazon sprzyja powstawaniu obrzęków, bowiem zatrzymuje w organizmie sód i chlor. Aminofenazonu nie wolno podawać osobom starszym, kobietom w ciąży, w okresie laktacji oraz dzieciom. Niegdyś było sporo preparatów przeciwbólowych zawierających aminofenazon w składzie, przypomnijmy historyczne już: Amidochin – draż., Isalgin – tabl., Vegantalgin – draż., Veramid – tabl., Coffedon – tabl. W latach dziewięćdziesiątych stopniowo wycofywano te leki z obrotu. Niektóre pozostały, jednakże ze zmienionym składem chemicznym. Aminofenazon zastąpiono propyfenazonem. Dla wyróżnienia dodano do nazw handlowych niektórych leków literę P (propyphenazonum). Propyfenazon jest mniej toksyczny, nie wywołuje agranulocytozy. Aktywną formą metaboliczną leku jest N-dezmetylopropyfenazon. W czasie metabolizowania propyfenazonu nie powstaje wspomniana wcześniej rakotwórcza dimetylonitrozamina. Aminofenazon stosuje się doustnie w dawce 300-500 mg 2-3 razy dziennie. Najwyższa dawka dzienna wynosi 1500 mg. Obecnie jest jeszcze dostępny w formie tabletek 100 i 300 mg. Nadal produkowane są mieszanki przeciwbólowe złożone zawierające obok aminofenazonu także metamizol, kofeinę i allobarbital. Propyfenazon jest łączony najczęściej z uspokajającym i nasennym allobarbitalem, ergotaminą i kofeiną (zalecany wówczas w bólach migrenowych), paracetamolem i salicylanami. Czysty propyfenazon dostępny jest w postaci czopków 100, 200 i 300 mg per rectum oraz tabletek doustnych 500 mg. Propyfenazon (inaczej izopropylantypiryna) stosuje się w dawce 300-500 mg 1-3 razy dziennie. Nie wolno przekroczyć dawki 4 g na dobę. Inna substancja przeciwbólowa – metamizol (Pyralgin, Analgin, Novalgin, Noramidopiryna, metamizol natrium, kwas dimetylo-okso-fenylo-pirazolino-metylo-amino-metanosulfonowy, Noraminophenazon) posiada zbliżone właściwości farmakologiczne i toksyczne do aminofenazonu. Jest jedną z najsilniejszych substancji przeciwbólowych. Stosowana doustnie, doodbytniczo i pozajelitowo (podskórnie, domięśniowo lub dożylnie). Działa słabo przeciwzapalnie, ponadto uspokajająco i przeciwgorączkowo. Może jednak spowodować agranulocytozę, leukopenię, obrzęki, a po podaniu dożylnym – wstrząs. Często wywołuje zaburzenia trawienne. Nie powinien być stosowany na szerszą skalę ze względu na możliwość uszkodzenia szpiku kostnego. Opisano przypadki martwicy brodawek nerkowych i uszkodzenia wątroby. U osób nadwrażliwych wywołuje rumień, świąd i pokrzywkę, opuchnięcie twarzy, podobnie jak aminofenazon. Nie może być podawany pacjentom z chorobami krwi, wątroby i nerek. Nie podawać dzieciom i kobietom ciężarnym oraz karmiącym. Metamizol podawany jest doustnie w dawce 250-1000 mg 1-4 razy dziennie; głęboko domięśniowo – 1000-2500 mg 1 raz dziennie; doodbytniczo – 750-1000 mg 1-3 razy dziennie. Produkowany w postaci tabletek 500 mg, czopków 750 mg, ampułek 1000 i 2500 mg, roztworu doustnego (krople). Częsty składnik środków przeciwbólowych złożonych, gdzie jest łączony najczęściej z kofeiną (potęguje działanie przeciwbólowe), propyfenazonem, tiaminą (nerwobóle), atropiną, papaweryną (kolki), paracetamolem i kodeiną (przeziębienia, kaszel). Benzotriazynową pochodną pirazolonu jest azapropazon (azapropazone, cinnopropazone, apazone), który jest mniej toksyczny od fenylobutazonu. Stosowany w reumatycznych i pourazowych bólach oraz w stanach zapalnych stawów oraz tkanek miękkich. Sprawdza się w zwalczaniu bólów po kontuzjach sportowych. Stosowany w dawce 300-600 mg 1-3 razy dziennie doustnie. Działa przeciwbólowo, przeciwzapalnie, przeciwobrzękowo, uspokajająco i nieco oszałamiająco. W związku z tym nie można w czasie zażywania tego leku prowadzić pojazdów mechanicznych lub obsługiwać niebezpiecznych maszyn wymagających koncentracji. Dostępny w formie kapsułek 300 i 600 mg i tabletek powlekanych 600 mg. Podobne właściwości farmakologiczne posiada nifenazon (Nifenazone, nicotinylamidoantipyrine), bardzo mało popularny w Polsce. Jest on podawany doustnie lub doodbytniczo w dawce 250-500 mg 2-3 razy dziennie. Wszystkie leki z tej grupy powinny być traktowane jako leki przeciwbólowe doraźne do jednorazowego lub kilkukrotnego użycia. Nie nadają się do zwalczania gorączki i stanów zapalnych ze względu na swoją toksyczność. W razie dłuższego ich podawania (ponad tydzień) należy monitorować morfologię krwi, czynności nerek i wątroby. |