Wykłady z przedmiotu:
Genetyka i parazytologia lekarska
dr Henryk Różański
strona archiwalna
Genetyka z parazytologią lekarską
Zakres przedmiotu
Genetyka
(łac. genesis – stworzenie; genetivus – od urodzenia, wrodzony; genetrix
– rodzicielka) jest nauką o dziedziczności i zmienności organizmów żywych.
Zajmuje się badaniem prawidłowości w procesie dziedziczenia, podobieństwami
między spokrewnionymi pokoleniami. Termin genetyka wprowadził Bateson w
1905 r. Obecnie wyróżnia się genetykę klasyczną – rozpatrującą ogólne
mechanizmy dziedziczenia oraz genetykę molekularną – badającą procesy
dziedziczenia i zmienności na poziomie cząsteczkowym i biochemicznym. Procesy
dziedziczenia i zmienności na poziomie populacji - bada genetyka populacyjna,
wykorzystująca w dużej mierze metody matematyczne.
Genetyka
jest szczególnie ważna dla medycyny, bowiem poznaje podłoże chorób
dziedzicznych. Dzięki temu możliwa jest profilaktyka i przyczynowa metoda
leczenia wielu chorób. Duże nadzieje daje terapia genowa, która rozwija się
ostatnio bardzo intensywnie (inżynieria genetyczna). Poradnictwo genetyczne
efektywnie zmniejsza częstość występowania wszystkich chorób genetycznych u
rodzin wysokiego ryzyka i w rezultacie w całym społeczeństwie.
Parazytologia
jest nauką o pasożytach - parazytach (łac. parasitus - pasożyt) i
pasożytnictwie – parazytyzmie. Parazytologia bada morfologię, anatomię,
fizjologię, cykl rozwojowy i ekologię pasożytów; przy czym pasożytnictwo
rozpatruje całościowo w sensie układu: pasożyt-żywiciel. Bez znajomości
biologii żywiciela (gospodarza) niemożliwe jest prawidłowe poznanie parazyta.
Zajmuje się ewolucją pasożytnictwa (pochodzeniem pasożytnictwa). Parazytologia
ogólna jest nauką biologiczną. Parazytologia lekarska prowadzi badania (typowo biologiczne)
nad pasożytami wywołującymi u ludzi i zwierząt choroby, ponadto - profilaktyką
i leczeniem chorób pasożytniczych (parazytozy – choroby wywołane przez
parazyty). Parazytologia posiada własną, złożoną terminologię specjalistyczną i
często - swoiste metody badań.
Podstawowe pojęcia z ekologii i parazytologii.
Krótkie wprowadzenie do przedmiotu
Ekologia biocenozy. Stosunki antagonistyczne
i nieantagonistyczne
Biocenoza to zespół organizmów
roślinnych i zwierzęcych (populacji) danego środowiska (biotopu) powiązanych ze
sobą, który dzięki rozmnażaniu, migracjom i samoregulacji utrzymuje się w
przyrodzie w stanie dynamicznej równowagi. Biocenoza i środowisko nieożywione
tworzą razem nierozdzielnie powiązany, oddziałujący na siebie układ – ekosystem.
Ekosystem to jednostka ekologiczna w ramach której
odbywa się krążenie materii i przepływ energii. Ekosystemem jest, np.
samowystarczalny las, w którym występują czynniki ekologiczne biotyczne
(pożywienie, wrogowie naturalni, patogeny, pasożyty, drapieżniki) oraz czynniki
abiotyczne (wilgotność, nasłonecznienie, gleba, temperatura, ruchy powietrza,
geomorfologia). Każdy ekosystem w czasie swego trwania ulega zmianom. Przemiany
są kierunkowe. Dzięki tym zmianom jeden ekosystem przechodzi w inny, co nosi
nazwę sukcesji ekologicznej.
W
biocenozie znajdują się 3 główne grupy organizmów różnorodnych pod względem
sposobu zdobywania pokarmu: producenci, konsumenci i reducenci. Dzięki ich
obecności w ekosystemie można wyróżnić różne poziomy troficzne, czyli
kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego: I producenci – rośliny zielone, II
roślinożercy, III drapieżniki i pasożyty odżywiający się roślinożercami (lub
ich kosztem), IV drapieżniki i pasożyty II rzędu.
Producenci – są to organizmy autotroficzne (samożywne), które wytwarzają
materię organiczna na drodze fotosyntezy lub chemosyntezy. Stanowią pokarm dla
konsumentów (roślinożercy, pasożyty nie roślinne: grzyby, bakterie,
pierwotniaki /obecnie osobne podkrólestwo!/, zwierzęta
pasożytnicze), reducentów i roślin pasożytniczych.
Konsumenci – organizmy heterotroficzne, korzystające z substancji gotowych,
czerpiąc je bezpośrednio z roślin lub zwierząt. Stanowią drugi i dalsze poziomy
troficzny w piramidach (łańcuchach) pokarmowych. Zatem są uzależnieni troficznie
bezpośrednio lub pośrednio od producentów.
Reducenci (destruenci) – organizmy heterotroficzne rozkładające martwe
szczątki roślin i zwierząt (saprofity), przeobrażając je enzymatycznie w
związki organiczne i nieorganicznie, z których korzystają budując z nich własne
ciało. Zatem martwa materia organiczna jest dla nich źródłem energii,
niezbędnej do życia. Przyczyniają się do humifikacji (tworzenie próchnicy) i
mineralizacji martwych szczątków roślin oraz zwierząt. Mineralizacja jest
rozkładem materii organicznej do związków nieorganicznych (sole mineralne), z
których korzystają producenci.
Organizmy obecne w biocenozie różnie na siebie oddziałują, tzn.
istnieją między organizmami stosunki o różnym charakterze: antagonistyczne i
nieantagonistyczne. Stosunki nieantagonistyczne obejmuje: protokooperację,
mutualizm, komensalizm i neutralizm.
Protokooperacja – współżycie co najmniej dwóch
organizmów oparte na obustronnej korzyści, trwające okresowo, ale niekonieczne
do normalnej egzystencji obu organizmów. Niekiedy ma charakter przypadkowy.
Jest to najniższy stopień uzależnienia symbiotycznego, np. mrówki odżywiające
się elajosomami (ciałkami odżywczymi) nasion równocześnie przyczyniają się do
propagacji rośliny (wilczomlecze, fiołki, glistnik, niecierpki).
Komensalizm – współżycie co najmniej dwóch
organizmów, jednakże tylko jeden z partnerów uzyskuje korzyści (komensal),
drugi natomiast nie ponosi w związku z tym szkód (gospodarz), np. hieny zjadają
resztki mięsa pozostawione przez lwa; ryby podnawki wykorzystują rekina do
transportu i odżywiają się resztkami pokarmu z upolowanej przez rekina ofiary;
rośliny stanowią podporę dla pajęczyny wielu pająków; koralowce i gąbki
stanowią miejsce schronienia dla wielu zwierząt.
Mutualizm – nieodzowne współżycie co najmniej
dwóch organizmów oparte na obustronnej korzyści, np. współżycie grzybów z
roślinami wyższymi (mikoryza), układ glonów lub sinic z grzybami w porostach;
symbiotyczne bakterie i pierwotniaki w przewodzie pokarmowym zwierząt.
Stosunki
antagonistyczne obejmują: pasożytnictwo, drapieżnictwo i konkurencję
międzygatunkową.
Drapieżnictwo – napadanie, chwytanie i uśmiercanie ofiary w celach
konsumpcyjnych. Drapieżnik przewyższa ofiarę rozmiarami, siłą i (lub) sprytem
(inteligencja, mechanizm chwytania i zabijania).
Konkurencja międzygatunkowa polega na ubieganiu się
co najmniej dwóch gatunków (mających zbliżone nisze ekologiczne) o
czynniki niezbędne do życia (światło, woda, pożywienie, przestrzeń), które
występują w ograniczonej ilości.
Pasożytnictwo. Pasożyty
Każdy
takson ma właściwy sobie ustrój ekologiczny (konstytucję ekologiczną) – zespół
właściwości i cech, które kształtują jego wymagania ekologiczne i pozwalają mu
na zajmowanie określonego środowiska; są to właściwości budowy zewnętrznej i
wewnętrznej, cechy metaboliczne, sposób odżywiania, rytm rozwojowy i biologia
rozmnażania. Poszczególne cechy organizmu kompetentne do danych warunków,
wyrażone fizjologicznie, anatomicznie i morfologicznie, określa się jako przystosowanie = specjalizację. Przedmiotem badań
parazytologii są organizmy przystosowane do pasożytniczego lub
półpasożytniczego trybu życia.
Z
uwagi na wprowadzenie nowych układów taksonomicznych, obecnie nie można dzielić
pasożyty na rośliny i zwierzęta pasożytnicze. Byłby to błąd merytoryczny. Dziś
wiemy, że grzyby i bakterie nie są roślinami i do roślin obecnie nie należą!
To, że grzyby i bakterie są często omawiane w podręcznikach botanicznych jest
spowodowane jedynie tradycją. Bakteriologia, czy mikologia są obecnie wykładane
na wydziałach biologii i nikt tam nie podciąga ich pod naukę o roślinach.
Według
nowego systemu taksonomicznego wszystkie znane organizmy na Ziemi należą do
dwóch królestw: Procaryota (bezjądrowych) i Eucaryota
(jądrowych).
W
królestwie Procaryota istnieje podkrólestwo: Eubacteria
(eubakterie) i podkrólestwo Archaebacteria (archebakterie). W obrębie
podkrólestwa Eubacteria wyróżniono gromadę Cyanobacteria (dawniej
Cyanophyta lub Schizophyta) – sinice, gromadę Bacteria
(dawniej Schizomycetes) – bakterie i gromadę Prochlorophyta –
prochlorofity.
Do
królestwa Eucaryota należą: podkrólestwo Protista – pierwotniaki
(dawniej Protozoa), podkrólestwo Fungi (synonimy Mycota, Mycobionta
lub dawniej Mycophyta) – grzyby, podkrólestwo Animalia (synonimy Zoobionta,
Zoa, Animales) – zwierzęta i podkrólestwo Plantae (synonim
Phytobionta) – rośliny.
Zatem wśród organizmów pasożytniczych wyróżnić można: bakterie,
grzyby, pierwotniaki, zwierzęta i rośliny pasożytnicze. Oddzielną grupę
stanowią wirusy, które nie są organizmami. Wirusy to formy życia
w postaci nukleokapsydu, które nie są zdolne do egzystencji i reprodukcji poza
żywą komórką żywiciela. Wirus to kompleks białka z kwasem nukleinowym.
Mówiąc o parazytologii ogólnej powinno się mieć na myśli wszystkie
grupy organizmów pasożytniczych. Niestety, parazytologia obecnie kojarzy się
raczej tylko ze zwierzętami pasożytniczymi. Jest to spowodowane zbyt wąskim
podejściem do zagadnienia ze strony autorów rozmaitych publikacji, górnolotnie
używających pojęcia parazytologia.
Pasożytnictwo to forma współżycia między co najmniej
dwoma osobnikami, w której jeden z nich – pasożyt (parazyt) osiąga widoczne
korzyści kosztem drugiego – gospodarza (żywiciela), szkodząc mu i prowadząc
niekiedy do jego śmierci. W pasożytnictwie dochodzi najczęściej do wydzielania
przez pasożyta metabolitów, które dla gospodarza niejednokrotnie okazują się
toksyczne. Pasożyty należą więc do organizmów
cudzożywnych (heterotroficznych). Aby mógł powstać układ pasożytniczy (układ
pasożyt-żywiciel), parazyt musi spełniać określone warunki:
nawiązać bezpośredni kontakt z żywicielem, który
jest odpowiedni pod względem przemiany materii i tym samym syntetyzowanych
substancji – stąd wynika specyficzność pasożytów i ich żywicieli;
przejawiać większą aktywność od gospodarza; siły
obronne żywiciela powinny być mniejsze niż siła aktywności napastnika;
cechy pasożyta muszą być kompetentne do żywiciela i warunków środowiska w jakim on żyje; to decyduje o efektywności i
sukcesie parazytyzmu, ponadto wyraża się w specjalizacji parazytycznej.
Bakterie, grzyby, pierwotniaki i zwierzęta pasożytnicze podzielić
można na:
Pasożyty przypadkowe – są to organizmy, które normalnie prowadzą
wolny tryb życia jednakże, gdy przypadkowo przedostaną się do wnętrza organizmu
rozpoczynają pasożytniczy tryb życia. Przykładem może być Aloionema,
która spożyta w fazie larwalnej przez ślimaki Arion nie ginie w przewodzie
pokarmowym, lecz osiąga duże rozmiary i czerpie pożywienie z tkanek gospodarza.
W razie obumarcia ślimaka, nicień powraca bez problemu do wcześniejszego trybu
życia. Innym przykładem jest mucha niebieska Calliphora
vicina, której larwy są w normalnych warunkach saprofagami,
odżywiającymi się zwłokami zwierząt i ludzi. W warunkach wybitnie
niehigienicznych może dojść do zniesienia jaj przez muchy w okolicy odbytu i
cewki moczowej oraz wniknięcie larw do odbytu i cewki. Prowadzą one wówczas
pasożytniczy tryb życia wywołując u człowieka i zwierząt stany zapalne i
wysięki z dróg moczowych oraz odbytu. Niekiedy pasożytem przypadkowym określa
się parazyty typowe dla określonego gatunku żywiciela, ale mające zdolność
życia w innym gospodarzu. Nicień Anisakis simplex mają trzech żywicieli:
ostatecznego: ssaki morskie (delfiny, foki), pośredniego I (skorupiaki) i
pośredniego II (ryby). Swędzik jesienny Neotrombicula autumnalis to
roztocz pasożytujący na drobnych ssakach (gryzonie). Larwa swędzika niekiedy dostaje
się na skórę ludzi związanych z pracami rolniczymi (polowymi) wywołując objawy
pasożytowania (stan zapalny z wysiękiem w formie pęcherzyków i grudek).
Człowiek spożywając zakażone larwami ryby staje się przypadkowym żywicielem.
Tasiemiec psi Dipylidium caninum również może przypadkowo pasożytować w
jelitach człowieka (dzieci).
Pasożyty względne (parazyty fakultatywne) – organizmy preferujące
pasożytniczy tryb życia, ale nie jest on niezbędny do ich egzystencji. Mogą
realizować cykl rozwojowy odżywiając się martwą materią organiczną. Przykładem
mogą być niektóre muchy: mucha mięsna: Lucilla sericata wywołuje u ludzi
i zwierząt myjozę fakultatywną. Z reguły odżywia się martwą materią organiczną,
ale gdy istnieją warunki do złożenia jaj na skórze żywego człowieka, w
naturalnych otworach ciała (otwór słuchowy, otwory nosowe, odbyt), w ranach i
na owrzodzeniach skórnych – chętnie to czyni. Enzymy wydzielane przez larwy
trawią tkanki organizmu. Sama larwa muchy ma też zdolność nadgryzania zdrowej
skóry. Spośród grzybów warto tu wspomnieć o Armillaria mellea (opieńka
miodowa), która jest saprofitem, ale w sprzyjających okolicznościach chętnie
poraża zdrowe drzewa żyjąc ich kosztem. Podobnie jest z gruzłekiem cynobrowym
(l. poj. gruzłek) Nectria
cinabrina – saprofitem, który w mokre ciepłe lata pasożytuje na żywych
pędach drzew. Liczne bakterie i grzyby, normalnie będące saprofitami i tworzące
naturalną mikroflorę przewodu pokarmowego czy skóry zdrowych zwierząt (w tym
również człowieka) w pewnych okolicznościach nadmiernie się rozmnażają i stają
się pasożytami-patogenami, np. rodzaj Candida, Escherichia.
Dzieje się tak na skutek urazów mechanicznych przerywających ciągłość
naturalnych barier tkankowych, zaburzeń składu chemicznego spowodowanych
podawaniem niektórych leków.
Pasożyty bezwzględne (parazyty fakultatywne) – pasożyty w pełni
uzależnione od żywicieli. Muszą one pozostawać w ciągłym kontakcie z
gospodarzem. Takimi pasożytami są, np. Diplozoon paradoxum, pasożytujący
na skrzelach ryb. Jest to przywra (plazińce) obojnacza, jednakże
aby zapewnić zapłodnienie krzyżowe, osobniki dorosłe zrastają się na
całe życie i razem pasożytują na danym żywicielu. Bezwzględnym pasożytem jest
także pierwotniak Toxoplasma gondii, który
pasożytuje w rozmaitych komórkach (nerwowe, mięśniowe, tkanki łącznej)
człowieka i innych ssaków.
W zależności od czasu pasożytowania żywiciela wyróżnia się
parazytyzm:
Parazytyzm czasowy – parazyt styka się jednorazowo lub
wielokrotnie, ale krótkotrwale z żywicielem w celu pobrania pokarmu. Do takich
pasożytów należą pijawki Hirudinea: pijawka końska Haemopis
sanguisuga, pijawka lekarska Hirudo medicinalis, pijawka rybia Piscicola
geometria, pijawka kacza – Theromyzon tesselata. Pasożytem jest
także nietoperz wampir Desmodus rotundus, który delikatnie siada na
skórze żywicieli – ssaków (w tym także człowieka), przecina powłokę i wysysa
rurkowatym językiem wypływającą krew. Czasowymi pasożytami człowieka i zwierząt
gospodarskich są motyle z rodziny Sphingidae, Geometridae czy Pyralidae,
które wysysają wydzieliny z ran i z naturalnych otworów ciała (np. nosową,
łzową). Mają zdolność zapuszczania ssawek do worka spojówkowego, powodując przy
tym stany zapalne i zakażeniowe powiek.
Parazytyzm okresowy – pasożyty są związane z danym żywicielem
jedynie w pewnym okresie swojego cyklu życiowego. Przykładem może być
pierwotniak euglenida Parastasia norvegica. Parastasia w swoim cyklu
posiada dwa ogniwa: rozrodcze (generatywne) i pasożytnicze (troficzne). Wolno
żyjące osobniki są połykane przez żywicieli – oczliki. W jelicie oczlika
parastazje tracą wić i pasożytują. Po okresie wzrostu (6-krotnie powiększają
swoje ciało), opuszczają wraz z kałem organizm gospodarza. W wodzie ulegają
podziałom (5-krotnie) na osobniki potomne, które rozwijają się w formy wiciowe.
Formy wiciowe początkowo pływają w wodzie, potem prowadzą osiadły tryb życia,
falując wiciami. Ruchy pasożytów wabią oczliki, które je spożywają ulegając
zakażeniu. Okresowym pasożytem jest także kleszcz pastwiskowy Ixodes ricinus.
Dorosłe osobniki przebywają na roślinach, oczekując na żywiciela – ssaki. Po
spożyciu krwi, samice opuszczają żywiciela. Znoszą jaja do ściółki i luźnej
gleby. Wylęgłe z nich larwy odżywiają się krwią drobnych kręgowców żyjących w
glebie (jaszczurki, gryzonie) lub blisko powierzchni ziemi (ptaki w gniazdach
naziemnych). Larwy po pasożytowaniu przechodzą do gleby, gdzie ulegają
linieniu. Nimfy atakują większe ssaki (króliki, zające, wiewiórki, łasice).
Pasożyt zmienia więc trzykrotnie żywiciela.
Parazytyzm stały (ciągły) – parazyt dorosły nie opuszcza organizmu
żywiciela, przebywa i wykorzystuje go maksymalnie długo (np. do końca życia
gospodarza). Żywiciela opuszczają jedynie jaja lub larwy, albo go nie opuszcza
wcale. W pierwszym przypadku, gospodarz staje się żywicielem ostatecznym, np.
człowiek jest żywicielem ostatecznym dla włośnia spiralnego Trichinella
spiralis, czy nitkowca Dracunculus medinensis (dawniej Filaria
medinensis). Typowym stałym parazytem (drugi przypadek) jest wesz Pediculus,
która może być związana przez całe życie z jednym żywicielem, podobnie jak
jej potomstwo. Cały cykl życiowy na jednym żywicielu może zrealizować wpleszcz
owczy Melophagus ovinus, żywiący się krwią.
W zależności od lokalizacji (miejsca przebywania) pasożyta
wyróżnia się:
Endoparazyty – pasożyty wewnętrzne (wewnętrzniaki), np. owsik
ludzki Enterobius vermicularis, motylica wątrobowa Fasciola hepatica,
zarodziec malaryczny Plasmodium vivax.
Ektoparazyty – pasożyty zewnętrzne (zewnętrzniaki), np. pchła
ludzka Pulex irritans, wesz ludzka Pediculus humanus, pijawki Hirudinea,
minóg rzeczny Lampetra fluviatilis – kręgowiec (z gromady Cyclostomata)
odżywiający się śluzem i krwią zwierząt wodnych.
Żywiciel pośredni – organizm, w którym pasożyt realizuje część
cyklu rozwojowego, przed osiągnięciem dojrzałości płciowej. W cyklu danego
parazyta może występować kilku żywicieli pośrednich.
Żywiciel ostateczny – organizm, w którym parazyt finalizuje swój
etap rozwoju i osiąga zdolność do rozmnażania.
Żywiciel główny – organizm, który jest docelowym i najbardziej
preferowanym żywicielem określonego parazyta. Żywiciel główny ulega masowej i
intensywnej inwazji – zakażeniu pasożytem. Inwazja to wniknięcie parazyta do
organizmu żywiciela. Charakteryzuje się ją intensywnością (liczbą pasożytów znajdujących
się w jednym gospodarzu) i ekstensywnością (ilość /procent/ osobników populacji
zarażonych pasożytem).
Żywiciel uboczny – organizm, który nie jest głównym i docelowym
żywicielem danego pasożyta. Wykazuje małe nasilenie inwazji w porównaniu z żywicielem
głównym.
Parazyty monokseniczne (=stenokseniczne) mogą pasożytować na
jednym gatunkowo żywicielu lub na żywicielach blisko spokrewnionych
taksonomicznie, np. tasiemiec nieuzbrojony Taenia saginata (żywicielem
ostatecznym jest człowiek), wesz ludzka Pediculus humanus, węgorek
świński Strongyloides ransomi (żywiciele to świnia
i dzik), Nosema apis (pasożytuje w cewkach Malpighiego pszczół).
Pasożyty monokseniczne wykazują dużą specyficzność biologiczną do swoich
żywicieli.
Parazyty polikseniczne (=eurykseniczne) – pasożytują na różnych,
często odległych systematycznie żywicielach, np. motylica wątrobowa Fasciola
hepatica, tasiemiec bąblowiec – Echinococcus granulosus, Toxoplasma
gondi.
A jak wygląda sprawa parazytyzmu w świecie roślin?
Szacuje
się, że istnieje około 3 tysięcy gatunków roślin kwiatowych mających zdolność
wykształcania organów inwazyjnych określanych mianem ssawek (haustorium).Haustoria
służą pasożytom do absorbowania wodnego roztworu soli mineralnych i składników
organicznych z tkanek żywiciela (gospodarza). Ponadto wydzielają enzymy
umożliwiające inwazję.
Rośliny
pasożytnicze w zależności od stopnia uzależnienia od żywiciela pod względem
troficznym podzielić można na:
Pasożyty obligatoryjne (całkowite, bezwzględne), czyli holopasożyty
= holoparazyty. Nie posiadają zdolności przeprowadzania fotosyntezy.
Jednakże nie zawsze są bezzieleniowe (bezchlorofilowe), czyli pozbawione
chlorofilu. Niekiedy (niektóre gatunki kanianki i zarazy, np. Cuscuta
reflexa) zawierają niewielką ilość chlorofilu. Od gospodarza pobierają
niezbędne składniki pokarmowe (białka, lipidy, witaminy, cukrowce), sole
mineralne i wodę, w pełni uzależniając się od niego, np. rodzaje: łuskiewnik Lathraea,
zaraza Orobanche, kanianka, Cuscuta.
Pasożyty fakultatywne (względne, częściowe), czyli semiparazyty
(półpasożyty). Mają zdolność fotosyntezy, jednakże pobierają od żywiciela wodę
i sole mineralne. Niektóre bez pasożytowania nie są zdolne do rozwijania
kwiatów, np. rodzaj szelężnik Rhinanthus = Alectorolophus. Inne
natomiast (np. rodzaj świetlik Euphrasia) w razie niemożności
pasożytowania rozwijają kwiaty, jednakże w mniejszej ilości, a wydane owoce są
drobniejsze.
Jeśli
pasożyt zapuszcza ssawki tylko do korzeni wówczas określa się go mianem
pasożyta korzeniowego. Taki pasożyt niekoniecznie musi prowadzić podziemny tryb
życia. Pasożytem korzeniowym i zarazem prowadzącym głównie podziemny tryb życia
jest łuskiewnik Lathraea. Szelężnik Rhinanthus jest pasożytem
korzeniowym, ale większa część jego ciała (pęd) egzystuje nad powierzchnią
ziemi /Różański 2000/.
Inne
ważne pojęcia:
Parazytobotanika – dział botaniki
zajmujący się roślinami pasożytniczymi.
Parazytofit – roślina pasożytnicza
(zarówno pasożyt całkowity jak i półpasożyt). Parazyt to termin ogólny,
odnoszący się do wszystkich organizmów pasożytniczych (grzyby, bakterie,
wirusy, zwierzęta).
Semiparazytofit – roślina półpasożytnicza.
Holoparazytofit – pasożyt (roślina)
obligatoryjny, całkowity.
Haustoriogeneza – rozwój i wzrost ssawek
(haustorium).
Parazytyzm – pasożytnictwo; holoparazytyzm
– pasożytnictwo całkowite, semiparazytyzm – półpasożytnictwo.
Parazytyczny – pasożytniczy.
Pasożyt roślinny (fitoparazyt) – pasożyt
nie będący rośliną ! (zwierzęta, wirusy, bakterie,
grzyby), ale pasożytujący na roślinach.
Fitoparazytologia – nauka o pasożytach
roślin uprawnych (dział fitopatologii, czyli nauki o chorobach roślin).
Parazytoidyzm – pasożytnictwo
doprowadzające do śmierci żywiciela.
Parazytoid – pasożyt uśmiercający
żywiciela po pewnym okresie pasożytowania.
Parazytoza – choroba wywołana przez
pasożyty.
Zarys systematyki organizmów pasożytniczych
omawianych na zajęciach
---
Podkrólestwo:
Protista (Protozoa) – pierwotniaki
Typ:
Sarcomastigophora
Podtyp:
Mastigophora (dawniej Flagellata) - wiciowce
Gromada:
Zoomastigophora – wiciowce zwierzęce
Rząd:
Kinetoplastida
Trypanosoma
brucei (świdrowiec): T. gambiense, T. rhodesiense
Leishmania
tropica, Leishmania donovani - leiszmania
Rząd:
Diplomonadina
Giardia
lamblia (Lamblia intestinalis) – lamblia jelitowa
Rząd: Trichomonadida
Trichomonas
vaginalis – rzęsistek pochwowy
Podtyp:
Sarcodina – sarkodowe (zarodziowce)
Nadgromada:
Rhizopoda - korzeninóżki
Gromada
Amoebozoa - pełzakowce
Rząd:
Amoebida – ameby nagie
Entamoeba
histolytica – pełzak czerwonki
Typ:
Apicomplexa
Gromada: Gregarinia - gregaryny
Rząd: Eugregarinida
Monocystis agilis
Gromada: Coccidia - kokcydie
Rząd: Toxoplasmidia
Toxoplasma gondii
Gromada:
Hematozoa - krwinkowce
Rząd:
Haemosporida
Plasmodium
vivax – zarodziec malaryczny
Rząd: Piroplasmida
Babesia microti, B. bovis, B. divergens
Podkrólestwo:
Animalia (Zoa) - zwierzęta
Typ:
Platyhelminthes - płazińce
Gromada:
Trematoda - przywry
Fasciola
hepatica – motylica wątrobowa
Gromada:
Cestoda - tasiemce
Diphyllobothrium
latum – bruzdogłowiec szeroki
Taenia
saginata – tasiemiec nieuzbrojony
Taenia
solium – tasiemiec uzbrojony
Echinococcus
granulosus – tasiemiec bąblowiec
Typ:
Nemathelminthes - obleńce
Gromada:
Nematoda - nicienie
Enterobius
vermicularis – owsik ludzki
Ascaris lumbricoides – glista ludzka
Trichinella spiralis – włosień spiralny
Toxocara canis- glista psia
Toxocara cati – glista kocia
Trichocephalus trichiurus – włosogłówka ludzka
Filaria
medinensis – nitkowiec podskórny
Filaria
sanguinis hominis – nitkowiec ludzki
Typ:
Annelida - pierścienice
Gromada:
Hirudinea - pijawki
Hirudo
medicinalis – pijawka lekarska
Haemopis
sanguisuga – pijawka końska
Typ:
Arthropoda - stawonogi
Podtyp:
Chelicerata - szczękoczułkowce
Gromada:
Arachnida - pajęczaki
Podgromada:
Acarida - roztocze
Sarcoptes
scabiei – świerzbowiec
Dermanyssus
gallinae – ptaszyniec
Neotrombicula
autumnalis – swędzik jesienny
Ixodes ricinus – kleszcz pospolity
Argas
reflexus – obrzeżek gołębi
Demodex
folliculorum – nużeniec ludzki
Dermatophagoides
pteronyssinus – skórożarłoczek skryty
Podtyp:
Eutracheata – tchawkodyszne
Gromada:
Insecta – owady
Rząd:
Anoplura – wszy
Gatunek:
Pediculus humanus – wesz ludzka
Podgatunek:
P. humanus capitis – wesz głowowa
Podgatunek:
P. humanus vestimenti – wesz odzieżowa
Gatunek:
Phthirius pubis – wesz łonowa
Rząd:
Heteroptera – pluskwiaki różnoskrzydłe
Cimex
lectularius – pluskwa domowa
Rząd:
Aphaniptera – pchły
Pulex
irritans – pchła ludzka
Rząd:
Diptera – dwuskrzydłe
Anopheles
maculipennis – komar widliszek
Culex
pipiens – komar brzęczący
Stomoxys
calcitrans – bolimuszka
Tabanus
– bąki
Podkrólestwo:
Fungi (Mycota) – grzyby
Rodzaj: Aspergillus
Aspergillus fumigatus
Rodzaj: Candida
Candida albicans
Rodzaj: Cryptococcus
Cryptococcus neoformans
Rodzaj:
Geotrichum
Geotrichum
candidum
Rodzaj:
Monosporium
Monosporium
apiospermum (Allescheria boydii)
Rodzaj:
Epidermophyton
Epidermophyton
floccosum
Rodzaj:
Trichophyton
Trichophyton rubrum
Trichophyton schoenleinii
Trichophyton verrucosum
Trichophyton violaceum
Trichophyton tonsurans
Trichophyton mentagrophytes
Rodzaj: Microsporum
Microsporum canis
Microsporum
auduini
Pasożytnicze pierwotniaki Protista
Pasożyt: świdrowiec Trypanosoma brucei
Parazytoza: śpiączka afrykańska Trypanosomosis
brucei (=Trypanosomatosis africana)
Morfologia. Pierwotniak (wiciowiec) kształtu
wrzecionowatego, długości 15-30 µm. Zawiera wić i błonkę falującą – organelle
ruchu. Jądro leży centralnie. U podstawy wici zlokalizowane jest ciałko
podstawowe i kinetoplast (blefaroplast). Kinetoplast to organella woreczkowata,
otoczona dwiema błonami elementarnymi, zawierająca zestaw enzymów
charakterystyczny dla mitochondrium. U świdrowców jest częścią mitochondrium.
Posiada własne DNA kodujące swoiste białka strukturalne i enzymatyczne. Procesy
zachodzące w kinetoplaście dostarczają energię niezbędną do poruszania wici.
Nazwa rzędu Kinetoplastida pochodzi właśnie od tej organelli.
Biologia.
Cykl rozwojowy. Parazyt
pobiera pokarm całą powierzchnią ciała. Rozmnaża się przez podział podłużny.
Pasożytuje we krwi i w limfie, poruszając się ruchem świdrowatym; stąd
przedostaje się do płynu mózgowo-rdzeniowego.
Przenosicielami
parazytów są muchy z rodzaju Glossina (tse-tse). Pasożytują we krwi
człowieka i antylop. Antylopy stanowią więc rezerwuar
pasożyta. Antylopy nie wykazują objawów chorobowych. Żywicielem pośrednim jest
mucha tse-tse, a żywicielem ostatecznym –człowiek. W jelicie much następuje
rozmnażanie pasożyta. Podczas odżywiania się krwią, muchy tse-tse przenoszą
pasożyta z antylopy lub z zakażonego człowieka na osobnika zdrowego. Zakażenie
objawia się powiększeniem węzłów chłonnych, głównie karkowych (objaw
Winterbottona), wątroby i śledziony. Występują 1-4-dniowe ataki gorączki,
wysięki okołostawowe, swędzące plamy i wysypki skórne, opuchnięcie okolic oczu.
Gdy pasożyt przedostanie się do płynu mózgowo-rdzeniowego dochodzi do zaburzeń
neurologicznych i ruchowych: bóle głowy, drżenie języka, drżenie mięśni twarzy
i kończyn, szybkie zmiany nastroju, omamy, zaburzenia mowy. W końcowym stadium
choroby występuje apatia i przedłużające się stany śpiączki kończące się
śmiercią.
Diagnostyka.
Pasożyta stwierdza się badaniem mikroskopowym (mikroskop świetlny lub
fluorescencyjny) rozmazów krwi w izotonicznym roztworze chlorku sodu
(obserwacje przyżyciowe). Do wybarwiania preparatów stosuje się barwnik Giemsy.
Osad płynu mózgowo-rdzeniowego również zawiera świdrowce.
Leczenie.
Pozajelitowo (dożylnie
lub domięśniowo) podaje się Pentamidine (Pentacarinat): 4 mg/kg m.c. (w formie izetionianu) co drugi dzień (7-10 wstrzyknięć).
W II
etapie choroby (objawy neurologiczne) podaje się Melarsoprol – powolny wlew
dożylny 3,6 mg dz. przez 3-4 dni; kuracje powtarza się
po 7 dniach.
Uwagi.
Wyróżnia się dwa rodzaje choroby: trypanosomatoza rodezyjska (podgatunek
Trypanosoma rhodesiense (we wschodniej Afryce), która powoduje wczesne
uszkodzenie układu nerwowego, zapalenie mięśnia sercowego i daje złe rokowania,
a także trypanosomatoza gambijska (podgatunek T. gambiense) o
wolniejszym przebiegu i późnymi zmianami patologicznymi w układzie nerwowym.
W
Ameryce Południowej i Środkowej rozpowszechniona jest śpiączka amerykańska
(choroba Chagasa), wywołana przez gatunek Trypanosoma cruzi.
Przenosicielem pierwotniaka są pluskwiaki. Pasożyt przedostaje się przez
uszkodzona skórę.
Pasożyt: Rzęsistek pochwowy Trichomonas vaginalis
Parazytoza: Rzęsistkowica Trichomonosis
Morfologia. Biologia. Ciało kształtu owalnego lub
gruszkowatego, długości 10-30 µm. Pierwotniak posiada 4 wici i błonkę falująca jako organellum ruchu. Odżywia się nabłonkiem dróg
rodnych i moczowo-płciowych oraz płynami ustrojowymi. Pasożytuje w układzie
rozrodczym (pochwa, szyjka macicy, gruczoł krokowy, nasieniowody) oraz w cewce
moczowej (u mężczyzn moczowo-płciowej). Zarażenie następuje przy kontaktach
seksualnych, używanie tych samych urządzeń sanitarnych (np. miednice, gąbki, ręczniki) co osoba zarażona. Pasożyt może rozpowszechniać
się w basenach z podgrzewaną wodą słabo chlorowaną. U lesbijek występuje szczep
oporny na metronidazol.
Objawy. Kobiety: zaburzenia w oddawaniu moczu, świąd, upławy
zielonkawe lub żółtawe, pieniste, o niemiłej woni, wypryski wokół warg
sromowych, stan zapalny, owrzodzenia śluzówki pochwy, bóle podczas stosunków
płciowych, pieczenie narządów płciowych, zaburzenia miesiączkowania, alkaliczny
odczyn wydzieliny pochwy.
Mężczyźni: swędzenie cewki
moczowo-płciowej, zapalenie żołędzia i (lub) napletka, szklista wydzielina z
prącia (głównie poranna), zaburzenia w oddawaniu moczu. Rzadziej zapalenie
gruczołu krokowego czy najądrzy.
Diagnostyka: badanie wymazów z pochwy lub wydzieliny z
prącia; barwienie Giemsy, safraniną lub błękitem Evansa. Niebarwione preparaty
ogląda się w ciemnym polu widzenia.
Leczenie: Metronidazol – 1,5-
Profilaktyka: unikanie przygodnych stosunków płciowych, przestrzeganie zasad
higieny, wystrzeganie się publicznych wanien, miednic i cudzych przyborów
higienicznych.
Pasożyt: Leiszmania Leishmania donovani et Leishmania tropica
Parazytoza: Leiszmanioza Leishmaniosis
Leiszmaniozy
występują w Afryce, w Ameryce Pd., w południowej Europie i w Azji. Spośród
wielu opisanych gatunków najważniejsze to: Leishmania Donovani –
leiszmania Donovana (od nazwisk badaczy Leishman, Donovan), Leishmania
tropica – leiszmania tropikalna, Leishmania brazilensis – leiszmania
brazylijska, Leishmania aethiopica – leiszmania abisyńska, Leishmania
maior – leiszmania większa. Leiszmania brazylijska, leiszmania tropikalna,
leiszmania większa i leiszmania abisyńska wywołują leiszmaniozę skórno-śluzową
– pendynkę. Leiszmania Donovana (podgatunki L. infantum,
L. Chagasi) powoduje leiszmaniozę trzewną – kala-azar
(czarna febra). Wymienione gatunki obejmują szereg podgatunków i szczepów
(wyróżnianych na podstawie charakteru zmian chorobowych jakie
wywołują i rodzaju lekooporności). Na tę chorobą choruje około 100 milionów
ludzi.
Morfologia.
Pierwotniak (wiciowiec)
przybierający dwie postacie: wiciową i bezwiciową. Bezwiciowa forma jest
owalna i pasożytuje (wewnątrzkomórkowo!) u zwierząt
ciepłokrwistych (pies, człowiek). Forma wiciowa (kształt wrzecionowaty)
pasożytuje w przewodzie pokarmowym owadów – muchówek z rodzaju Phlebotomus.
Objawy choroby.
Leiszmanioza skórno-śluzowa: pierwotniak
przenoszony jest na osobniki zdrowe przez muchówki (samice ssące krew), głównie
z zakażonych psów, gryzoni i ludzi. W miejscach wysysania krwi (po 2 tygodniach
lub kilku miesiącach) pojawiają się początkowo obrzęki (guzy), potem
owrzodzenia, do których przyłączają się zakażenia bakteryjne (zakażenia
wtórne). W krwinkach napływających do zmiany zapalnej pasożytują wiciowce.
Owrzodzenia utrzymują się nawet 2 lata, po czym zanikają pozostawiając po sobie
szpecące blizny i przebarwienia. Węzły chłonne są powiększone. Leiszmanioza
brazylijska ma postać rozproszoną i obejmuje także błony śluzowe (narządy
płciowe, jama ustna, jama nosowa).
Leiszmanioza trzewna: pierwotniak
przenoszony jest przez muchówki. Choroba rozwija się około 3 miesięcy. Objawami
są: nocne gorączki, biegunka, kaszel, powiększenie śledziony i wątroby,
niedokrwistość, owrzodzenia na śluzówkach, przebarwienia (szare zabarwienie)
skórne. Pasożyt atakuje komórki szpiku, wątroby, śledziony komórki śródbłonków
i makrofagi. Wiciowiec rozmnaża się przez podział. Nie
leczona kończy się śmiercią.
Leczenie. Pentamidine – 3-4 mg/kg mc. co drugi dzień. Kuracja obejmuje 8-10 wstrzyknięć
domięśniowych lub dożylnych. Od dawna są stosowane w leczeniu związki antymonu:
Pentostam, Triostam, Stilbogluconate, Hydroxystilbamidine – 20 mg/kg m.c. 1 raz na dobę powolny (1-2 godzinny) wlew dożylny. W razie
oporności dodatkowo Allopurinol: 10-20 mg/kg m.c./24 h
w 3 dawkach. Preparatu antymonu są bardzo toksyczne i obecnie wychodzą z
użycia.
Pasożyt: Lamblia Lamblia
intestinalis (=Giardia lamblia)
Parazytoza: Lamblioza = Giardioza Lambliosis (Giardiosis)
Morfologia. Biologia. Ciało kształtu gruszkowatego, długości
10-20 µm. Zawiera cztery pary wici, 2 pałeczki usztywniające – aksonemy oraz
dwa jądra. Strona grzbietowa jest wypukła, a brzuszna płaska. W przedniej
części posiada krążek czepny. Rozmnaża się przez podział. Ma zdolność tworzenia
cyst – encystacji. Cysty wydalane są z kałem (
Objawy: nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha, gorączka,
owrzodzenia jelit, stany zapalne dróg żółciowych i trzustki, żółtaczka.
Lambliozie towarzyszy często zakażenie bakterią Helicobacter pylori.
Diagnostyka: badanie treści dwunastniczej lub kału na
obecność pasożyta; barwienie płynem Lugola lub hematoksyliną. Test ELISA –
wykrywa antygen lamblii.
Leczenie: Metronidazol 1-1,5 g/24
h w 3 dawkach przez 5 dni lub Tinidazol –600 mg/24 h w dwóch dawkach przez 5
dni.
Epidemiologia.
Choroba częsta, zwłaszcza wśród młodzieży. Profilaktyka to zachowanie
podstawowych zasad higieny i czystości pożywienia oraz wody. Zakażenie
następuje głównie po spożyciu brudnych warzyw i owoców oraz podczas zabaw ze
zwierzętami, które uprzednio zanieczyściły ciało (sierść, jamę ustną)
odchodami.
Pasożyt: Babesia Babesia microti, Babesia divergens et Babesia
bovis
Parazytoza: Babeszioza Babesiosis
Chorobę
(opisywana w Europie i w Ameryce Północnej) wywołują pierwotniaki z rzędu Piroplasmida.
Żywicielem Babesia microti jest nornica, natomiast B. bovis i B. divergens
– przeżuwacze. Żywicielem jest również bezkręgowiec: kleszcz z rodzaju Ixodes.
Zakażone kleszcze przenoszą pasożyty do krwi człowieka, zatem babeszioza to
choroba odzwierzęca. Babesie pasożytują w krwinkach. Babesie mają kształt
rogalikowaty, o wymiarach 1,5-2x0,4-0,5 µm. B.
divergens wywołuje u bydła chorobę o nazwie krwawy mocz.
Babeszioza
u człowieka objawia się
gorączką, dreszczami, krwiomoczem, nudnościami, wymiotami, niedokrwistością hemolityczną,
powiększeniem wątroby i śledziony. Niekiedy kończy się śmiercią.
Leczenie polega na podawaniu preparatów
chininowych i klindamycyny. W intensywnym zakażeniu konieczna jest wymienna
transfuzja krwi.
Pasożyt: Zarodziec malaryczny Plasmodium vivax
Parazytoza: Zimnica Malaria
Biologia.
Cykl rozwojowy. Żywicielem pośrednim pasożyta jest człowiek. W organizmie
człowieka rozmnaża się bezpłciowo. Żywicielem ostatecznym jest komar z rodzaju Anopheles.
W ciele komara parazyt rozmnaża się płciowo i bezpłciowo.
Zakażony
komar ssąc krew wprowadza do organizmu człowieka sporozoity. Sporozoity wraz z
krwią płyną do wątroby, śledziony i węzłów chłonnych. Tutaj przekształcają się
w schizonty, dzielące się na kryptozoity. Jest to tzw. schizogonia pozakrwinkowa
(egzoerytrocytarna). Po około 14 dniach kryptozoity przenikają do krwinek,
gdzie tworzą pierścieniowate formy. W erytrocytach przekształcają się w
schizonty właściwe, które ulegają podziałowi na merozoity. To stadium cyklu
rozwojowego pasożyta nosi nazwę schizogonii krwinkowej (endoerytrocytarnej).
Podczas podziałów schizontów na merozoity dochodzi do masowego pękania krwinek.
Objawia się to dreszczami, gorączką, uczuciem zimna i obfitymi potami. Taki
gorączki pojawiają się co 48 h. Po około 5 dniach niektóre merozoity przeobrażają się w makro- i w
mikrogametocyty (mikro- i makrogamonty). Podczas wysysania krwi komar pobiera
gamonty, które w jego ciele przekształcaja się w mikro- i w makrogamety;
dochodzi do zapłodnienia i powstania ruchliwej zygoty – ookinety. Ookineta
przebija ścianę przewodu pokarmowego i osiedla na zewnętrznej jego stronie,
przekształcając się w oocystę. Oocysta przechodzi w sporocystę, która po
podziale daje sporozoity. Sporozoity przedostają się do ślinianek komara i wraz
ze ślina opuszczają ciało owada.
Diagnostyka. Krew do badań najlepiej pobierać w czasie
wystąpienia gorączki i uczucia zimna. Można zastosować barwienie
Giemsy-Romanowskiego. W krwinkach spostrzec można charakterystyczne pierścienie
z czerwonym oczkiem.
Leczenie.
Najczęściej: chlorochina (Arechin): per os pierwsza dawka 4 tabl. 250 mg, po 6
h 2 tabl. 250 mg, potem przez 3 dni po 500 mg 1 raz dz. W II etapie leczenia
podaje się prymachinę (Primaquin) 15 mg dziennie przez 2 tygodnie. W razie
oporności stosuje się Fansidar (pirymetamina 25 mg+sulfadoksyna 500 mg) – 3
tabl. lub 3 amp. domięśniowo jednorazowo.
Epidemiologia. Zapobieganie zimnicy
polega głównie na biologicznym i chemicznym zwalczaniu komarów w różnych
stadiach rozwojowych. Zapobieganie przedostawaniu się komarów do pomieszczeń
mieszkalnych. Duże znaczenie ma chemioprofilaktyka (Meflochin = Lariam,
Mefloquin: 250 mg raz na 7 dni; Arechin 1 raz w tygodniu 500 mg, kurację
zastosować z 1 tygodniowym wyprzedzeniem wyjazdu do kraju w
którym panuje zimnica).
Pasożyt: Toksoplazmowiec Toxoplasma gondii
Parazytoza: Toksoplazmoza Toxoplasmosis
Morfologia.
Pierwotniak z gromady Coccidia;
ma kształt rogalikowaty, zaostrzony w przodzie ciała i wyposażony w aparat
apikalny. Jądro leży centralnie.
Biologia. Cykl rozwojowy. Pasożytuje w
miocytach i w neuronach. Żywicielami są: człowiek, gryzonie, ptaki, psy, koty,
przeżuwacze. Około 50% populacji ludzkiej jest zarażona tym pasożytem.
Zakażenie następuje za pośrednictwem krwi (pracownicy rzeźni) i
zanieczyszczonego cystami pożywienia oraz wody. Poważnym źródłem zakażenia jest
surowe i półsurowe mięso zakażone cystami. Dzieci zakażają się najczęściej
wkładając do ust przedmioty zanieczyszczone cystami i przytulając twarz do
zakażonych zwierząt. U kota opisano pełen cykl rozwojowy parazyta wraz z
rozmnażaniem płciowym.
Z cyst
(oocyst) rozwijają się trofozoity, atakujące komórki gospodarza. Układ
immunologiczny żywiciela ogranicza liczebność parazyta w organizmie. Pod
wpływem antygenów pasożyta następuje aktywacja cytotoksycznych limfocytów
grasicozależnych T, zwiększona synteza interferonu gamma oraz wzrost stężenia
immunoglobulin IgG, IgM i IgA. Przeciwciała przeciwko toksoplazmozie utrzymują
się w osoczu nawet do końca życia żywiciela. Toksoplazmoza występuje w formie
aktywnej lub utajonej. Ma zdolność przenikania przez łożysko do krwi płodu
wywołując toksoplazmozę wrodzoną. Toksoplazmoza może więc
być wrodzona lub nabyta. Zakażenie (śródmaciczne) płodu jest niebezpieczne
bowiem konsekwencją tego są zaburzenia rozwojowe: wodogłowie,
małogłowie, zwapnienia w mózgu, uszkodzenie wzroku, wrodzone wady serca i
nerek. Pasożyt przenika do płodu w razie wystąpienia parazytozy u matki, zwłaszcza gdy jest seroujemna, czyli nie posiada przeciwciał
i wcześniej nie zetknęła się z pierwotniakiem. Przed zaplanowaniem ciąży warto więc zorientować się, czy kobieta posiada przeciwciała
przeciwko antygenom toksoplazmowca. Leki immunosupresyjne oraz AIDS sprzyjają
rozwojowi i ekspresji pasożyta.
Diagnostyka. Obecnie stosuje się testy: ELISA – test
immunoenzymatyczny, który wykrywa swoiste immunoglobuliny A, M i G i wyraża w
jednostkach międzynarodowych IU lub w absorbancjach; OIF – określa odczyn
immunofluorescencji – określa zawartość przeciwciał IgG w IU i w mianie.
Ujemność testu wskazuje na brak przeciwciał; ISAGA – aglutynacja
immunoabsorpcyjna wykrywająca swoiste IgA i IgM. Badania mikroskopowe płynu
mózgowo-rdzeniowego, szpiku lub limfy z węzłów chłonnych są trudne do wykonania
(barwienie Giemsy).
Objawy
toksoplazmozy. Istnieje
kilka postaci klinicznych tej choroby: węzłowa (najczęściej u młodych ludzi i
dzieci: powiększenie i bóle węzłów chłonnych, głównie karkowych, szyjnych i
potylicznych, stan podgorączkowy lub gorączka), narządu wzroku (zmiany zapalne
i zwyrodnieniowe w siatkówce i naczyniówce), neurologiczna (stan zapalny
mózgowia, ropień mózgu, zmienność nastrojów, zaburzenia ruchowe, bóle głowy,
niedowład połowiczy, padaczka), układowa (towarzyszy białaczkom, AIDS,
nowotworom, szpiczakom, ziarnicy złośliwej, ponadto po przeszczepach i leczeniu
sterydami nadnerczy), wrodzona (wiadomo), przewlekła (każda postać może
przybrać charakter przewlekły: bóle mięśni, zaburzenia snu, bóle stawów,
nadmierna potliwość), płucna i sercowa (zapalenie płuc, zapalenie mięśnia
sercowego).
Leczenie. Pirymetamina: 0,5-1 mg/kg
mc./24 h przez 2-4 tygodnie oraz spiramycyna
(Rovamycin) – 2-3 g/24 h. Ten zestaw zastępuje preparat Fansidar zawierający
pirymetaminę i sulfadoksynę.
Epidemiologia. Profilaktyka: niespożywanie surowego mięsa,
zwłaszcza podczas ciąży, unikanie kontaktu z kotami podczas ciąży. Unikanie
piaskownic i gleb zanieczyszczonych odchodami zwierzęcymi, gównie
kocimi (zagrożenie u dzieci i kobiet ciężarnych). Dbanie o czystość placów
zabaw i zabawek (zapobieganie kontaktowi zwierząt z zabawkami dzieci). Dbanie o
czystość pożywienia (warzywa, owoce).
Pasożyt: Pełzak czerwonki Entamoeba histolytica
Parazytoza: Czerwonka pełzakowa = pełzakowica Amoebosis
Biologia.
Kształt ciała zmienny, średnica 10-60 µm, wytwarza wypustki cytoplazmatyczne,
dzięki czemu porusza się (pełzając). Posiada wodniczki pokarmowe, tętniące,
jedno jądro i materiały zapasowe. Pożera krwinki czerwone i enterocyty.
Występuje w dwóch formach: minuta (drobna 10-20 µm) i magna (wielka 30-60 µm). Forma mała ma zdolność tworzenia cyst, podczas gdy forma
magna nie ma tej zdolności. Minuta odżywia się w świetle jelita grzybami i
bakteriami. Magna jest pasożytem i fagocytuje komórki jelita. Rozmnażają się
przez podział. Minuta tworzy cysty, które są wydalane z kałem. Zakażenie
następuje po spożyciu wody lub pokarmu zanieczyszczonych cystami. W jelicie
następuje ekscystacja – wydostanie się wielojądrowej (4) metacysty i podział
jej na osobniki monokariotyczne (po mitozie 8 osobników).
Objawy: bóle brzucha, kolki, gorączka, dreszcze, nudności,
wzdęcia, biegunka z domieszką krwi, owrzodzenia jelit, brak apetytu,
neurastenia. Przyśpieszone OB., powiększenie i bóle wątroby. W poważnym
przebiegu dochodzi do rozdęcia jelita grubego, a nawet jego przedziurawienia
(ostry brzuch), co grozi zgonem (50% śmiertelność). W razie przedostania się
pełzaka do narządów miąższowych powstają ropnie, np. ropień wątroby.
Diagnostyka:
badanie kału (barwienie hematoksyliną) i stwierdzenie obecności parazytów.
Testy ELISA wykrywające antygeny pełzaka w kale.
Leczenie:
Metronidazol (Flagyl) – 10-15 mg/kg mc. 3 razy
dziennie przez 8-10 dni lub Tinidazol –
Epidemiologia.
Choroba występuje głównie w Afryce, Azji i w Ameryce. Profilaktyka polega na
zachowaniu warunków higienicznych w pomieszczeniach mieszkalnych i sanitarnych.
Należy pić wodę przegotowaną i spożywać czysty pokarm.
Platyhelminthes (=Platodes, Plathelminthes)
Typ:
Platyhelminthes - płazińce
Gromada:
Trematoda - przywry
Fasciola
hepatica – motylica wątrobowa
Gromada:
Cestoda - tasiemce
Diphyllobothrium
latum – bruzdogłowiec szeroki
Taenia
saginata – tasiemiec nieuzbrojony
Taenia
solium – tasiemiec uzbrojony
Echinococcus
granulosus – tasiemiec bąblowiec
Parazyt: motylica
wątrobowa Fasciola hepatica
Parazytoza: fascioloza
Fasciolosis
Dane
ogólne. Pasożyt
dwudomowy. Żywicielem ostatecznym jest ssak (dzik, świnia,
przeżuwacze, duże gryzonie, człowiek), a pośrednim – bezkręgowiec błotniarka moczarowa
Galba truncatula (stara nazwa Lymnaea truncatula). U ssaków
pasożytuje głównie w układzie żółciowym, rzadziej w trzustce, płucach czy
węzłach chłonnych.
Morfologia
i anatomia. Ciało listkowate,
spłaszczone, barwy białej, na brzegach szarawej, nieco przeźroczyste,
zaostrzone lancetowato. Dorasta do
Do
nabłonka docierają zmysły dotyku. Układ nerwowy zbudowany jest z dwóch głównych
(rozgałęzionych) pni nerwowych, połączonych pierścieniem okołoprzełykowym.
Układ
wydalniczy typu protonefrydialnego zbudowany z kanału centralnego (środkowego),
kanalików doprowadzających, rozpoczynających się komórkami płomykowymi
zbierającymi metabolity płynne. Ujście układu leży w tylnej części ciała (otwór
wydalniczy). Komórki płomykowe wyposażone są w liczne, przylegające do siebie
rzęski. Zachodzi tutaj ultrafiltacja płynów i tworzenie moczu.
Układ
pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym uzbrojonym w przyssawkę okołogębową.
Otwór prowadzi do krótkiego przełyku, który następnie przechodzi w dwa główne
kanały jelita. Jelito silnie rozgałęzia się, przez co pełni funkcje trawienne i
rozprowadzające pokarm po ciele. Trawienie jest wewnątrzkomórkowe! Brak układu
krążenia. Przełyk ( w pewnym sensie można go określić mianem gardzieli) wraz z
przyssawką wykazuje aktywność ssąco-tłoczącą. Motylica odżywia się śluzem,
krwinkami, żółcią i nabłonkiem. Między przyssawkami mieści się ujście układu
rozrodczego.
Motylica
to obojnak, czyli hermafrodyta. Układ rozrodczy plemnikotwórczy zbudowany jest
z jąder, nasieniowodów, kanału wytryskowego, prącia. Prącie wypsażone jest w
miocyty i może wysuwać się na zewnątrz. Układ produkujący komórko jajowe –
ovocyty zbudowany jest z jajnika, gruczołów i przewodów żółtkowych,
jajowodu, macicy, kanału Laurera i gruczołu skorupkowego. Rozszerzona część jajnika
to ootyp, w którym zachodzi zapłodnienie. Gruczoły i przewody żółtkowe wyposażają ovocyty w materiały odżywcze. Kanał
Laurera biegnący od ootypu otwiera się samodzielnie na zewnątrz. Zaplemnienie
jest krzyżowe. W macicy zachodzi dojrzewanie zapłodnionych jaj.
Cykl
rozwojowy. Zapłodnione
jaja wraz z żółcią zostają przesunięte do jelit, a następnie wydalone z kałem.
Gdy jaja przedostaną się na podmokłą glebę, na mokrą roślinność, do rowów
melioracyjnych, wówczas wylęgają się z nich orzęsione, pływające larwy –
dziwadełka (miracidia, l.poj. miracidium
– dziwadełko). Dziwadełka żyją kosztem zapasowego glikogenu zgromadzonego w
komórkach ciała. Larwy wnikają do jamy oddechowej, a następnie wątrobotrzustki
ślimaka – błotniarki i przekształcają w sporocysty. Ze sporocyst powstają
redie, a z tych z kolei – cerkarie. Z każdej redii powstaje 15-20 cerkarii.
Cerkarie posiadają ogonek, będący organem ruchu w wodzie. Wydostają się one z
ciała ślimaka przez otwór odddechowy do wody i swobodnie pływają przez 30-34 godziny.
W budowie zawierają układ wydalniczy, przyssawkę, układ nerwowy i pokarmowy.
Następnie tracą ogonek, wpełzają na rośliny, otaczają się osłonką i czekają na
swojego żywiciela, będąc odpornym na wysychanie i wahania temperatury. Są to
metacerkarie. Gdy żywiciel spożyje rośliny z maleńkimi metacerkariami wówczas
pasożyt uwalnia się w przewodzie pokarmowym pod wpływem soków trawiennych i
przedostaje do układu żółciowego lub trzustki, rozpoczynając pasożytowanie.
Objawy
fasciolozy: gorączka, dreszcze, złe samopoczucie,
osłabienie, nudności, wymioty, zaparcia (=obstrukcje) na przemian z
rozwolnieniami, bóle brzucha, powiększenie i bóle wątroby i trzustki,
eozynofilia, stan zapalny dróg żółciowych i trzustki, stany podżółtaczkowe, zmiany
pokrzywkowe na skórze, przyśpieszone OB.
Diagnostyka. W kale i w treści dwunastniczej stwierdza się jaja pasożyta.
Tomografia komputerowa pozwala na wykrycie zmian w wątrobie (ubytki).
Ultrasonografia wykazuje zwężenie dróg żółciowych i zapalenie pęcherzyka
żółciowego.
Epidemiologia
i profilaktyka. Człowiek
zaraża się metacerkariami żując przypadkowo źdźbła traw, jedząc szczaw lub
zioła w formie świeżej (np. rzeżucha, mniszek, pokrzywa, żywokost). Zakażenie
jest możliwe również przez spożycie zanieczyszczonej metacerkariami,
nieprzegotowanej wody. Obecnie rzadko występuje, dotyczy z reguły ludności
wiejskiej.
Fascioloza
powoduje duże straty wśród bydła, owiec, kóz, saren, dzików i jeleni. W
rolnictwie stosuje się odpowiednie zabiegi agrotechniczne, zmierzające do
uregulowania stosunków wodno-powietrznych gleby (melioracje) oraz zmniejszenia
liczebności populacji błotniarki moczarowej (pestycydy, nawożenie).
Leczenie. Stosuje się jeden z wymienionych
preparatów:
Prazykwantel
(Praziquantel): 25 mg/kg m.c. 3 razy dz. Lub 40 mg/kg
m.c. jednorazowo (nazwy handlowe leku: Biltricide
Bayer – tabl. 600 mg; Cesol Merck – tabl. 150 mg).
Albendazole (Albenza – tabl. 200 mg, Eskazole –
tabl. 400 mg, Zentel SmithKline Beecham – tabl. 200 mg, fl. 20 ml – 5 ml zawiesiny zawiera 100 mg): dzieci
100 mg, dorośli 400 mg jednorazowo, po 7 dniach powtórnie zastosować lek; albo
też 10-15 mg/kg m.c. przez 3-5 dni.
Bitinol – 50 mg/kg m.c. przez 2-4
tygodnie co dwa dni.
Ogólna budowa morfologiczna i anatomiczna
tasiemców Cestodes
Ciało
tasiemców nosi nazwę strobilum (strobila). Strobilum zbudowane jest z
główki – czerwiocha (scolex), szyjki i członów (proglotydy). Skolex
wyposażony jest w narządy czepne (bruzdy przyssawkowe, haki, przyssawki). W
szyjce powstają nowe człony (strefa wzrostu). Ostatnie człony, zwane macicznymi
wypełnione są zapłodnionymi jajami i odrywają się od strobili. W członach
dojrzałych następuje wytwarzanie komórek płciowych. W członach dojrzewających
zachodzi rozwój narządów rozrodczych.
Ciało
tasiemca okryte jest oskórkiem, pod którym leży nabłonek wora
skórno–mięśniowego - tegumentum. Pod nabłonkiem leżą miocyty tworzące warstwę
okrężną (zewnętrznie położona) i warstwę podłużną (głębiej położona). Na
powierzchni ciała znajdują się kosmki, pełniące czynności absorpcyjne w
stosunku do pokarmu (mleczka pokarmowego gospodarza). Mikrokosmki zwiększają
efektywnie powierzchnię chłonną ciała tasiemca. Pod warstwą mięśni leżą
mioblasty i komórki parenchymatyczne. Do nabłonka tegumentum docierają
receptory dotyku. Pomiędzy komórkami parenchymy leżą ciałka wapienne.
Układ
wydalniczy jest typu protonefrydialnego drabinkowego; zbudowany z czterech
głównych kanałów. Obie pary kanałów leżą bocznie. Jeden kanał danej pary leży
brzusznie, a jeden grzbietowo. Niekiedy jeden z kanałów (grzbietowych) zanika.
W główce oraz przy końcu każdego członu kanały główne są połączone kanałami
poprzecznymi. W pobliżu kanałów poprzecznych, w kanałach głównych znajdują się
zastawki. Układ wydalniczy kończy się otworem wydalniczym. Każdy kanał posiada
własny otwór na aktualnie ostatnim członie lub najpierw uchodzą do kurczliwego
pęcherza moczowego. Komórki płomykowe zbierają metabolity płynne dokonują
ultrafiltracji płynu wnętrza ciała.
Brak
układu pokarmowego i układu krążenia. Oddychają beztlenowo (fermentacja).
Układ
nerwowy to dwa główne pnie nerwowe biegnące bocznie. W główce leży spoidło
poprzeczne (zwój centralny, mózgowy). Pod nabłonkiem tegumentum leżą sploty
podskórnej sieci nerwowej. Pnie są rozgałęzione w członach.
Tasiemce
są hermafrodytami – obojnakami.
Układ
rozrodczy żeński zbudowany jest z jajników, jajowodów z ootypem. Z ootypem
połączona jest pochwa i macica oraz gruczoł żółtkowy.
Pochwa otwiera się otworem w zatoce płciowej.
Układ
rozrodczy męski to jądra, przewody wyprowadzające schodzące się w nasieniowód,
a ten kieruje się następnie do prącia uchodzącego w zatoce płciowej.
W
zależności od gatunku macica ma osobne ujście lub go nie posiada i zapłodnione
jaja wydostają się po rozerwaniu członu. Plemniki wnikają do ootypu przez
pochwę. W ootypie zachodzi zapłodnienie jaj – owocytów (oocytów). U tasiemców
zachodzi samozapłodnienie lub zaplemnienie krzyżowe. W zapłodnionych jajach
znajduje się larwa – onkosfera, która zależnie od gatunku posiada haczyki lub
rzęski. Onkosfera w ciele żywiciela przejściowego (pośredniego) przekształca
się w finnę (wągier). W finnie rozwija się czerwioch, czyli główka (scolex).
Parazyt: bruzdogłowiec szeroki Diphyllobothrium latum
(dawna nazwa: Dibothriocephalus latus)
Parazytoza: difilobotrioza Diphyllobothriosis
Dane
ogólne. Tasiemiec
wielodomowy: żywicielem ostatecznym jest ssak: człowiek, pies, wydra, foka,
lis, kot; żywicielami pośrednimi są: oczlik i ryba. U ssaków pasożytuje w
jelicie cienkim.
Morfologia
i anatomia. Tasiemiec ten
dorasta do
Hermafrodyta.
Układ rozrodczy męski leży po grzbietowej części członów i zbudowany jest z
jąder, nasieniowodów, pęcherzyka nasiennego, przewodu wytryskowego i prącia
uchodzącego do zatoki płciowej.
Układ
rozrodczy żeński po brzusznej stronie członów i zbudowany jest z jajników,
jajowodów, ootypu (zbiornik nasienny), gruczołu żółtkowego,
pochwy, gruczołów skorupkowych i macicy. Zapłodnienie zachodzi w ootypie.
Plemniki wnikają do ootypu przez pochwę. Najczęściej zachodzi samozaplemnienie,
rzadko bowiem w jednym żywicielu są dwa osobniki
(zaplemnienie krzyżowe).
Cykl
rozwojowy. Zapłodnione
jaja wydostają się wraz z kałem do wody (zbiorniki i cieki wodne). Wylęgłe
onkosfery (koracidia) dzięki posiadaniu rzęsek pływają; wyposażone są w 6 haków.
Zostają pożarte przez widłonogi - oczliki. W jelicie widłonoga (Cyclops,
Diaptomus) koracidium traci rzęski, przebija się do jamy ciała i
przekształca w procerkoid Procerkoid posiada cerkomer,
czyli wachlarzykowaty ogonek z 6 hakami. Oczlik zostaje zjedzony przez rybę. W
ciele ryby procerkoid traci cerkomer i rozwija się w finnę pleurocerkoid (forma
wągra niepęcherzykowata). Pleurocerkoid zasiedla tkankę mięśniową i wątrobę
ryby. Człowiek lub inny ssak staje się żywicielem ostatecznym po spożyciu ryby
z finnami. Pasożyt rozpowszechniony jest wśród ludności spożywającej ryby
surowe lub półsurowe (Kanada, Norwegia, Finlandia, kraje byłego Związku
Radzieckiego, Alaska, Afryka, Eskimosi).
Objawy. Tasiemiec chłonie znaczne ilości kobaltu
i witaminy B12, przez co człowiek narażony jest na wystąpienie
niedokrwistości megaloblastycznej (Addisona-Biermera). Istotna jest rozmowa z
pacjentem na temat stosowanej diety i zwyczajów dietetycznych, co może ułatwić
podjęcie właściwych metod diagnostycznych. U chorych występują nudności,
wymioty, zgaga, wilczy głód lub brak łaknienia, rozszerzenie źrenic,
wychudzenie, biegunka, eozynofilia, bóle brzucha, dreszcze nocne.
Diagnostyka. Badanie kału na obecność żółtych lub
brązowawych jaj z wieczkiem.
Leczenie. Prazykwantel (Cesol, Biltricide) 20 mg/kg
m.c. Domięśniowo witamina B12. Ponadto pełna witaminoterapia.
Profilaktyka. Unikanie spożywania na surowo ryb.
Parazyt: tasiemiec uzbrojony (tasiemiec samotny)
Taenia solium
Parazytoza: tasiemczyca (cestodoza) -Taeniosis (Cestodosis)
Dane
ogólne. Parazyt
dwudomowy; żywicielem pośrednim jest świnia lub dzik,
żywicielem ostatecznym jest człowiek.
Morfologia
i anatomia. Główka
wyposażona w 4 przyssawki i wieniec haczyków (22-32 sztuk). Główka szerokości
około 1-
Cykl
rozwojowy. Pasze
zanieczyszczone odchodami ludzkimi z jajami pasożyta są źródłem zakażenia
zwierząt – żywicieli pośrednich. Pod wpływem soku trawiennego, onkosfera
zostaje uwolniona, przedostaje się do naczyń świni lub
dzika i wędruje wraz z krwią do mięśni, gdzie osiedla się w formie finny –
wągra typu cysticercus. Człowiek spożywając niedogotowane, niedosmażone lub
surowe mięso z dzika lub świni (metka, tatar)
umożliwia dalszy rozwój pasożyta. Wpuklony czerwioch czyli
scolex wywraca się (uwypukla na zewnątrz) z finny, pęcherzyk w którym przebywał
zanika, a główka i szyjka wzrastają oraz rozwijają się w dojrzałego tasiemca.
Pasożyt egzystuje w jelicie cienkim człowieka. Tasiemiec żyje około 20 lat.
Żywicielem pośrednim może być również królik.
Objawy: eozynofilia, bóle brzucha, nudności,
zgaga, wychudzenie.
Diagnostyka. Badanie kału na obecność członów lub jaj.
Metoda dekantacji, metoda flotacji, metoda rozmazu Kato-Miura. Test ELISA
wykrywający antygeny tasiemca.
Leczenie. Prazykwantel (Cesol, Biltricide,
Cisticide Merck - tabl.) 10-20 mg/kg m.c. jednorazowo.
Niclosamide
(Tredemine, Yomesan) – tabl. 500 mg, nowy lek tasiemcobójczy przeciwwskazany w
okresie ciąży. Stosowany w dawce
Epidemiologia
i profilaktyka. Zakażenie
dzików i świń następuje wskutek nawożenia pól
uprawnych fekaliami ludzkimi (szambo) i osadami z oczyszczalni ścieków.
Roślinność pochodząca z takich pól jest zanieczyszczona jajami i stanowi
potencjalne zagrożenie. Człowiek przez to może również stać się żywicielem
pośrednim, a nie tylko ostatecznym.
Parazyt: tasiemiec nieuzbrojony
(tasiemiec przewiercony) Taenia saginata
Parazytoza: tasiemczyca (cestodoza) Taeniosis (Cestodosis)
Dane
ogólne. Pasożyt dwudomowy.
Żywicielem pośrednim jest bydło. Żywicielem ostatecznym jest człowiek.
Morfologia
i anatomia. Główka
gruszkowata,
Cykl
rozwojowy. Bydło
(przeżuwacze) zaraża się roślinnością lub wodą zanieczyszczoną odchodami
ludzkimi zawierającymi jaja tasiemca. W żołądku następuje oswobodzenie wągra –
finny typu cisticercus. Onkosfery przebijają ścianę przewodu pokarmowego i
wnikają do naczyń krwionośnych lub limfatycznych. Prąd krwi lub limfy przenosi je
do tkanki łącznej i mięśni (do mięśni docierają z krwią). W mięśniach osiedlają
się onkosfery w formie pęcherzyków z czerwiochem. Człowiek zakaża się po
spożyciu surowego (metka, tatar), niedogotowanego lub niedosmażonego (np. na
grillu) mięsa wołowego. W przewodzie pokarmowym człowieka zachodzi rozwój
scolexu i szyjki w postać dorosłą z członami.
Objawy.
Nie są swoiste. Występuje
zgaga, nudności, bóle brzucha, zaparcia na przemian z biegunką, rozszerzenie
źrenic, eozynofilia, wilczy apetyt lub brak apetytu, wstręt do niektórych
(niegdyś lubianych) potraw, nocne dreszcze, rozdrażnienie nerwowe, wychudzenie,
niedokrwistość, niekiedy zapalenie wyrostka robaczkowego.
Diagnostyka
– patrz tasiemiec uzbrojony.
Epidemiologia i profilaktyka. Główną przyczyną rozpowszechnienia
choroby jest stosowanie szamba i osadów ściekowych do nawożenia pól uprawnych i
pastwisk oraz odprowadzanie ścieków (fekalia) do wód powierzchniowych, z
których czerpana jest woda do celów konsumpcyjnych lub gospodarskich.
Należy unikać spożywania mięsa z
niewiadomego źródła.
Leczenie. Podobne jak w leczeniu tasiemca
uzbrojonego. Stosowane są również:
Dichlorofen (Ovis, Hyosan, Plath-Lyse – draż
500 mg). Obecnie nie sprowadzany do Polski, za granicą
jednak nadal stosowany w dawce 70 mg/kg m.c. jednorazowo,
na czczo. Przeciwwskazany w chorobach wątroby.
Paromomycyna (Humatin) – antybiotyk
aminoglikozydowy nie wchłaniający się
z przewodu pokarmowego. Stosowany za granicą w leczeniu
chorób bakteryjnych, czerwonki pełzakowej, leishmaniozy i tasiemczyc przewodu
pokarmowego. Stosuje się w dawce jednorazowej
Parazytoza: wągrzyca (finnoza, cystycerkoza) – Cysticercosis
Jeśli człowiek stanie się żywicielem pośrednim tasiemca
uzbrojonego, wówczas mamy do czynienia z chorobą – wągrzycą Cysticercosis.
Jest ona niebezpieczna, bowiem wągry zasiedlają mięśnie, gałkę oczną, rdzeń
kręgowy i mózg. Objawy są oczywiście ze strony tych organów, typu
neurologicznego. Nieleczona prowadzi do zgonu. Rozpoznanie umożliwia zdjęcie
rentgenowskie, tomografia i rezonans magnetyczny (zwapniałe otoczki wokół
wągrów, poszerzone komory mózgu), test ELISA.
Leczenie. Stosuje się leczenie chirurgiczne i farmakologiczne (prazykwantel
50 mg/kg m.c./24 h w dawkach podzielonych przez 1-2
tygodnie). Dawniej stosowano także naświetlanie wągrów promieniami Roentgena.
Parazyt: tasiemiec bąblowiec Echinococcus
granulosus (Taenia echinococcus)
Parazytoza: bąblowica – Echinococcosis
Dane ogólne. Żywicielem pośrednim są: człowiek, owce, bydło, świnie,
konie, dziki, psy, sarny, jelenie, zające, króliki. Żywicielem ostatecznym jest
pies, wilk, lis i kot. Larwy wywołują bąblowicę. Forma dorosła tasiemca
pasożytuje w jelicie cienkim żywiciela ostatecznego, w nim też rozmnaża się
płciowo. Inny gatunek, Echinococcus multilocularis wywołuję tzw.
bąblowicę wielokomorową (pęcherz echinokoka jest złożony z wielu mniejszych –
wtórnych pęcherzyków, w których mieszczą się protoskoleksy). Żywicielem
ostatecznymdla bąblowca wielokomorowego jest kot, a pośrednim gryzonie i
człowiek.
Morfologia i anatomia. Tasiemiec ten posiada 3-4 człony (niedojrzały, dojrzały i
maciczny). Długość tasiemca jest bardzo mała i wynosi około
Cykl rozwojowy. Zarażenie pasożytem następuje po spożyciu pokarmu lub wody
zanieczyszczonej jajami bąblowca. Bezpośrednie stykanie się z kotami i psami
sprzyja zakażeniu bąblowcem. Jaja wydostają się z ustroju żywiciela
ostatecznego wraz z kałem na zewnątrz i zanieczyszczają wodę lub rośliny
spożywane przez ludzi lub zwierzęta gospodarskie. W zapłodnionych jajach
znajdują się onkosfery, które zostają uwolnione w przewodzie pokarmowym
żywiciela pośredniego. Onkosfery przedostają się do naczyń i płyną wraz z krwią
lub limfą do różnych organów: wątroba, płuca, gałka oczna, mózg, węzły chłonne,
serce, nerki, śledziona, trzustka, a nawet kości. Może osiedlić się także w
mięśniach. Onkosfera w miejscu docelowym otacza się osłonką i przekształca w
echinokokus. Od tej chwili wokół larwy zbiera się płyn bezbarwny, a pęcherzyk
zwiększa swoje rozmiary. Poprzez pączkowanie powstają z larwy protoskoleksy,
czyli formy larwalne potomne, leżące w tzw. komorach lęgowych (larwy wtórne).
Echinokokus żyje nawet 20 lat. Zakażenie bakteryjne (paciorkowce, gronkowce,
pałeczki) echinokoka jest powodem powstania wielkiego ropniaka. Pęcherz
bąblowca uciskając na okoliczne tkanki i organy wywołuje objawy chorobowe, może
nastąpić przebicie pęcherza do jamy ciała, żołądka, worka osierdziowego,
pęcherza moczowego, naczyń krwionośnych, jelit, czy komór mózgowych. W razie
wylania się płynu z pęcherza bąblowca (pęknięcia) do tkanek dochodzi do
zatrucia organizmu metabolitami pasożyta i wystąpienia uogólnionej pokrzywki, a
nawet śmierci (np. po pęknięcie pęcherza w płucach). Pęknięcie zropiałego
pęcherza bąblowca powoduje uogólnione zakażenie ropne, kończące się śmiercią.
Wreszcie rozerwanie cysty bąblowca powoduje rozpowszechnienie się
protoskoleksów w ustroju (przerzuty).
Bąblowica wątroby – choroba rozwija się wiele lat, w utajeniu, nie dając ostrych
objawów. Po pewnym czasie występują objawy zatrucia metabolitami tasiemca i
eozynofilia. Wątroba stopniowo powiększa się, staje się obolała, badaniem
palpacyjnym stwierdza się niekiedy chełbotanie. Niekiedy obserwuje się stany
podżółtaczkowe lub żółtaczkę i puchlinę wodną. Pęknięcie pęcherza echinokoka
objawia się nagłą pokrzywką, drgawkami, nudnościami, wymiotami, i zapaścią.
Chory wykazuje wstręt do potraw tłustych. W razie zropienia pojawia się
leukocytoza obojętnochłonna i gorączka. Powiększeniu ulega śledziona i węzły
chłonne. Zwiększa się stężenie Ig G i E. Bąblowica wielokomorowa wątroby grozi
zgonem żywiciela.
Bąblowiec płuc. Początkowo choroba objawia się kaszlem i krwiopluciem. Następnie
kaszel nasila się, przy osłuchiwaniu stwierdza się osłabienie szmeru oddechowego,
stłumienie odgłosu opukowego i rzężenie drobnobańkowe. Przebicie pęcherza do
tchawicy objawia się ostrym kaszlem i wykrztuszaniem żółtawej wydzieliny.
Przebiciu towarzysz wstrząs anafilaktyczny i drgawki. Zgon następuje wskutek
wstrząsu i uduszenia.
Rozpoznanie. W rozpoznaniu istotną rolę odgrywają: tomografia komputerowa,
ultrasonografia, technika obrazowania rentgenowskiego, testy ELISA. W przypadku
bąblowicy płuc w plwocinie można wykazać obecność skoleksów.
Leczenie. Stosuje się leczenie chirurgiczne i farmakologiczne. Spośród
leków, najczęściej wykorzystuje się albendazol i mebendazol. Albendazol
(Zentel, Eskazole, Albenza) stosuje się w dawce 400 mg 2 razy dz. przez 2-3
tygodnie. Mebendazol (Vermox) stosuje się w dawce 50 mg/kg m.c./24 h przez kilka miesięcy.
Podczas operacji chirurgicznej dąży się do wyłuszczenia pęcherza
wraz z jego torebką. Jeśli nie jest możliwe wyłuszczenie, wówczas opróżnia się
pęcherz, a następnie wypełnia go roztworem soli fizjologicznej (metoda Bobrowa)
lub stężonym roztworem NaCl. Starą techniką jest także wypełnienie pęcherza
etanolem lub nawet formaliną (metoda Frenkela czy Spasokukockiego). Oczywiście
formalina nie jest już obecnie wprowadzana w krajach cywilizowanych. Metody te
jednak obrazują nam jak trudno jest wyleczyć bąblowicę i do jak skrajnych
(toksycznych) środków sięgnięto.
Epidemiologia i profilaktyka. Konieczne jest dbanie o czystość rąk.
Nie wolno dawać się lizać po twarzy zwierzętom, przytulać twarzy do sierści
zwierząt, spać ze zwierzętami. Konieczne jest oddzielenie małych dzieci i ich
zabawek od zwierząt dzikich i gospodarskich. Należy dbać o czystość owoców i
warzyw, unikać piaskownic i trawników zanieczyszczonych psimi lub kocimi
odchodami, jest to poważne źródło zakażenia dla człowieka. Nie wolno podawać
zwierzętom odpadków z rzeźni. Koty zakażają się polując na gryzonie lub jedząc
padlinę, podobnie jak psy, lisy czy wilki. Psy i koty takie stanowią źródło
zakażenia bąblowcem dla człowieka.
Z
historii leczenia tasiemczycy. W ziołolecznictwie ludowym i w medycynie
oficjalnej w leczeniu tasiemczyc stosowano m.in.:
Kłącze paproci narecznicy samczej Rhizoma Filicis maris
bogate w związki fenolowe: floroglucyna i jej pochodne: aspidynol, kwas
filiksowy, kw. flawaspidynowy, albaspidyna. Właściwości przeciwczerwiowe
paproci znane są od starożytności. Ekstrakt eterowy nosi nazwę surowej
filicyny. W lecznictwie oficjalnym jeszcze w latach sześćdziesiątych stosowany
był Extractum Filicis maris aethereum. Związki paproci powodują silne
skurcze mięsni tasiemców, a następnie ich paraliż, przez co możliwe jest
usunięcie parazyta z żywiciela podczas defekacji. W medycynie ludowej stosowano
doustnie sproszkowane kłącze narecznicy w dawce
Extractum filicis maris stosowano w formie emulsji po
przeczyszczeniu jelit w dawce maksymalnej jednorazowej
Kwiat krasawy czyli
Flos Koso vel Kusso
zawiera pochodne floroglucyny (kosotoksyna). Obecny był w Farmakopei Polskiej
II. Stosowany był w formie ekstraktu eterowego w dawce pro dosi 10-
Kamala – żywica z gruczołów owocu wiecznie zielonego drzewa Rottleria
tinctoria z rodziny Euphorbiacea. Stosowany powszechnie w Indiach w
formie ceglastego proszku. Figurował w Farmakopei Polskiej III. Jest
szczególnie przydatny w leczeniu difilobotriozy. Poasiada właściwości
przeczyszczające, przez co nie ma potrzeby stosowania leków dodatkowych.
Zawiera pochodne floroglucyny (rottleryny). Stosowana w dawce 6-
Nasiona dyni Semina cucurbitae – świeże nasiona dyni miażdżone podane w
dawce 350-
Kora granatowca Cortex Granati – zawiera alkaloidy pochodne pirydyny
(pelletieryny). Niegdyś we wszystkich farmakopeach, obecnie stosowana w krajach
śródziemnomorskich i w Indiach. Pochodzi z drzewa (niekiedy w formie krzewu)
granat właściwy Punica granatum z rodziny Punicaceae.
Przedawkowany jest niebezpieczny (zaburzenia widzenia, uszkodzenie siatkówki,
zwolnienie tętna, zaburzenia sercowe, zapaść). Stsowany w formie maceratu (20-
Nemathelminthes
(dawniej Aschelminthes)
Typ:
Nemathelminthes - obleńce
Gromada: Nematoda – nicienie (dawniej
Nematodes)
Enterobius
vermicularis – owsik ludzki
Ascaris
lumbricoides – glista ludzka
Trichinella
spiralis – włosień spiralny
Toxocara
canis- glista psia
Toxocara
cati – glista kocia
Trichocephalus
trichiurus – włosogłówka ludzka
Filaria medinensis – nitkowiec podskórny
Filaria sanguinis hominis Bancrofti – nitkowiec
ludzki
Zarys anatomii obleńców
Wór
skórno-mięśniowy. Otacza
pierwotna jamę ciała. Wnętrze ciała nie wypełnia parenchyma, lecz płyn.
Płyn jest pod pewnym ciśnieniem i wywiera nacisk na powłoki ciała, dzięki czemu
ciało jest sprężyste i elastyczne, utrzymuje właściwy kształt. Wór okryty jest
kutikulą – oskórkiem o budowie warstwowej. Pod oskórkiem leży nabłonek.
Nabłonek i oskórek tworzą razem hipodermę. Pod hipoderma rozciągają się warstwy
miocytów.
Układ
pokarmowy. Otwór gębowy
otoczony jest trzema wargami: brzbietową i 2 boczno-brzusznymi. Dalej leży jama
gębowa, gardziel, jelito środkowe i jelito tylne. W jelicie jest nabłonek
cylindryczny. Trawienie odbywa się w świetle jelita, a strawiony pokarm jest
następnie resorbowany przez komórki jelitowe.
Układ
nerwowy zbudowany jest z
pierścienia okołoprzełykowego (okołogardzielowy) i z pni nerwowych: brzusznego
oraz grzbietowego. Pnie połączone są poprzecznymi spoidłami. U niektórych
nicieni (Ascaris) występują jeszcze pnie boczne (w sumie wszystkich jest
wówczas 6 pni odbiegających ku przodowi i ku tyłowi od obrączki
okołogardzielowej). Do hipodermy docierają nerwy zakończone receptorami dotyku
oraz chemoreceptory (wrażliwe na substancje chemiczne).
Układ
wydalniczy. Jest to
system cewek (2 wydłużone rurki) w kształcie litery H, wywodzący się z komórek
olbrzymich (1 cewka powstaje z jednej komórki). W tylnej części są one ślepo
zakończone, a w przedniej łączą się kanalikiem poprzecznym i uchodzą otworem
wydalniczym po stronie brzusznej. Po bokach rurek wydalniczych leżą komórki
fagocytarne wychwytujące metabolity szkodliwe i zbędne nierozpuszczalne w
wodzie (kumulacja wewnątrzkomórkowa).
Układ
rozrodczy żeński zbudowany
jest z jajników, jajowodów i wspólnej dla nich macicy. Do macicy prowadzi otwór
płciowy – pochwa przez który zachodzi zaplemnienie w
trakcie kopulacji.
Układ
rozrodczy męski zbudowany
jest z jąder, nasieniowodów, przewodów wytryskowych uchodzących do kloaki. Brodawki płciowe, szczecinki i torebki kopulacyjne
umożliwiają zaplemnienie samicy. Szczecinki kopulacyjne znajdują się w
kieszonce przy kloace. Torebki kopulacyjne leżą w
tylnej części ciała i ułatwiają przywieranie samca do samicy.
Parazyt: owsik spiralny Enterobius vermicularis
seu Oxyuris vermicularis
Parazytoza: owsica – Enterobiosis (oxyuriosis)
Dane ogólne. Parazyt jednodomowy. Pasożytuje u
człowieka, w jelicie grubym.
Morfologia
i anatomia. Ciało obłe
(walcowate), białawe, okryte oskórkiem – kutikulą. Rozdzielnopłciowy z
zaznaczonym dymorfizmem płciowym. Samica dorasta do
Przednia
część ciała owsików jest rozszerzona buławkowato. W przedniej części znajduje
się otwór gębowy, w tylnej odbyt.
Otwór
gębowy otoczony jest trzema wargami i prowadzi do jamy gębowej. Dalej leży
gardziel z rozszerzeniem i jelito środkowe, a za nim jelito tylne, kończące się
odbytem.
Układ
rozrodczy samca zbudowany jest z nitkowatego jądra, nasieniowodu i
szczecinki kopulacyjnej schowanej w kloace.
Nasieniowód prowadzi do przewodu wytryskowego, a ten otwiera się do jelita
tylnego (kloaka). Szczecinki kopulacyjne, czyli
spicule oraz brodawki płciowe umożliwiają przyczepienie się w okolicy otworu
płciowego samicy oraz zaplemnienie.
Układ
rozrodczy samicy zbudowany jest z dwóch jajników, dwóch jajowodów i dwóch
macic. Macice przechodzą we wspólną pochwę otwierającą się po stronie
brzusznej.
Zakażenie.
Zakażenie owsikiem następuje wskutek spożycia pokarmu zanieczyszczonego jajami,
ponadto podczas wkładania do ust różnych przedmiotów i rąk zanieczyszczonych jajami.
Choroba rozpowszechniona głównie wśród dzieci. Owsiki przebywają w końcowej
części jelita cienkiego i w jelicie grubym (okrężnica). Po osiągnięciu
dojrzałości płciowej samice są zapładniane przez samców. Zapłodnione samice
wędrują do odbytnicy, zazwyczaj nocą i wypełzają na zewnątrz w celu zniesienia
jaj w fałdach okołoodbytowych (w fałdach zwieracza zewnętrznego odbytu).
Składanie jaj wywołuje u chorego swędzenie. Drapanie w okolicy odbytu powoduje
naniesienie jaj na dłonie i wprowadzenie ich pod paznokcie. Łatwo więc dochodzi
do samozarażenia jak i też zakażania innych ludzi (dotykanie żywności, zabawek
wkładanych przez dzieci do ust). U dziewczynek samice
wędrują również do przedsionka pochwy, w celu zniesienia jaj. Samica składa
8-10 tysięcy jaj.
W
przewodzie pokarmowym, z jaj wylęgają się larwy, które następnie rozwijają się
w jelicie do postaci dorosłych.
Objawy:
swędzenie w okolicy odbytu, u dziewcząt – świąd i stan zapalny warg sromowych
oraz przedsionka pochwy, niekiedy upławy. Ponadto nerwowość, wychudzenie,
ogólne osłabienie, bóle brzucha., rzadziej zapalenie
wyrostka robaczkowego.
Diagnostyka.
W celu stwierdzenia zakażenia należy wykonać wymaz z okolicy odbytu (bagietka
szklana, łopatka obłożona celofanem). Jaja bezbarwne, owalne lub elipsoidalne,
długości
Leczenie.Pyranthelum
tabl. 250 mg, zawiesina 1 ml = 50 mg (Combantrin – tabl. 125 mg; zawiesina 1 ml
= 50 mg) – podaje się per os jednorazowo 750 mg (maksymalna dawka jednorazowa
1000 mg). Po dwóch tygodniach kurację należy
powtórzyć. Nie podawać równocześnie z piperazyną (interakcja) oraz kobietom w
ciąży.
Mebendazol (Vermox) –
tabl. 100 mg, zawiesina 5 ml
= 100 mg – stosuje się per os 2 razy dziennie przez 3 dni lub 200 mg
jednorazowo, a po 2 tygodniach powtórnie podaje lek.
Nie
podawać ciężarnym i karmiącym kobietom oraz dzieciom do 2 r.ż. Lek teratogenny.
Tiabendazol
(Mintezol – tabl. do żucia 500 mg, flakony 120 ml – zawiesina – 5 ml = 500 mg)
– per os 25 mg/kg m.c. 2 razy dz. przez dwa dni. Po 7
dniach leczenie powtórzyć. Nie podawać ciężarnym (teratogenny lek) i karmiącym
matkom.
Albendazol (Albenza –
tabl. 200 mg, Eskazole –
tabl. powl. 400 mg, Zentel – tabl. 200 mg, flakony 20 ml – zawiesina 5 ml=100 mg) – doustnie
dorosłym 400 mg jednorazowo, dzieciom 100 mg jednorazowo. Po 7 dniach lek podać
ponownie. Nie podawać w okresie laktacji i ciężarnym kobietom oraz dzieciom do
3 r.ż. Lek embriotoksyczny i teratogenny.
Epidemiologia i profilaktyka. Choroba częsta wśród dzieci
uczęszczających do publicznych żłobków i przedszkoli (80-90%). Jaj są odporne
na wysychanie przez wiele tygodni. Mogą unosić się wraz z kurzem i osiadać na
ludzi oraz żywność. Choroba “brudnych rąk”.
Profilaktyka
polega na zachowaniu zasad higieny osobistej i higieny żywienia.
Parazyt: glista ludzka Ascaris
lumbricoides
Parazytoza: glistnica (askarydoza) Ascariosis
(Ascariasis, Ascaridosis)
Dane ogólne. Glista ludzka pasożytuje w jelicie cienkim
człowieka, dzika i świni.
Morfologia, anatomia, fizjologia. Wykazuje dymorfizm płciowy. Samica
dorasta do
W układzie rozrodczym męskim przewód wytryskowy
otwiera się do kloaki. W kloace
mieszczą się torebki szczecinek kopulacyjnych. Szczecinki są zbudowane z
kutikuli. Samiec zawiera jedno nitkowate jądro.
Jaja
powstają w jajnikach (2 nitkowate jajniki). Plemniki zostają wprowadzone do
pochwy przez samca, a następnie przesunięte do macicy (plemniki nie mają wici,
lecz mogą pełzać dzięki wypustkom cytoplazmatycznym). Zapłodnienie następuje w
macicy. Zapłodnione jaja rozwijają skorupkę, są barwy żółtobrązowej lub
brunatnej. Samica składa w ciągu doby około 200 tys. jaj.
Cykl
rozwojowy. Zapłodnione jaja wraz z kałem wydostają się na zewnątrz. W
środowisku zewnętrznym w jajach rozwijają się larwy glisty.
Gdy jaja dostana się do przewodu pokarmowego żywiciela zostają nadtrawione,
wówczas larwy czynnie opuszczają otoczki jajowe, przebijają ścianę jelita i
wnikają do naczyń krwionośnych oraz limfatycznych.
Z
krwią dostają się poprzez wątrobę i serce do płuc. Przebijają śródbłonek naczyń
i nabłonek pęcherzyka płucnego, przechodzą do światła pęcherzyków, oskrzelików
i oskrzeli. Ruchy migawkowe nabłonka i odruchy kaszlu transportują larwy do
gardła. Zostają połknięte, dzięki czemu pasożyt ponownie trafia do jelita
cienkiego, gdzie dojrzewa i wzrasta. Glista żyje około
1 roku. W trakcie wędrówki larwy linieją dwukrotnie. Dojrzewają w ciągu 3
miesięcy. Dojrzałe osobniki mają zdolność wpełzania do przewodu trzustkowego,
dróg żółciowych i wyrostka robaczkowego.
Objawy: przy pustym żołądku uczucie ssania w okolicy podżebrowej i
żołądka, nudności, ślinotok, zwiększony apetyt lub brak apetytu, świąd odbytu,
pokrzywka na skórze, swędzenie końca nosa i narządów płciowych, bóle napadowe
brzucha, wzdęcia, zaparcia czasem na przemian z rozwolnieniami lub biegunkami.
Źrenice rozszerzone. Chorzy są nerwowi, cierpią na bezsenność i nocne dreszcze,
niekiedy pojawiają się u nich drgawki. Ponadto eozynofilia, niedokrwistość,
bóle głowy, osłabienie, spadek masy ciała, opuchnięcie powiek Zapętlenie się
licznych glist powoduje niedrożność jelita. W czasie
przechodzenia larw do płuc występuje kaszel, gorączka i ataki duszności. W
razie wniknięcia glist do trzustki – zapalenie a nawet
martwica trzustki. Przedostanie się glist do przewodu
żółciowego objawia się stanem zapalnym i żółtaczką.
Diagnostyka.
Koproskopia umożliwia stwierdzenie jaj w kale. Pomocne są badania radiologiczne
płuc (w obrazie rtg nacieki Löfflera) i jelit przy użyciu środków cieniujących.
Leczenie.
Levamisole hydrochloride – Decaris – tabl. 150 mg (dorośli per os przed snem
150 mg, dzieci 2,5 mg/kg m.c.
Mebendazole – Vermox
– tabl. 100 mg (dorośli i
dzieci powyżej 2 r.ż. 1 tabl. 2 razy dz. przez 3 dni).
Albendazole – Zentel
– tabl. 200 mg; zawiesina 200
mg/10 ml (dorośli i dzieci powyżej 2 r.ż. – 400 mg jednorazowo).
Pyrantelum
– tabl. 250 mg; zawiesina 250 mg/5 ml (dorośli i dzieci powyżej 12 r.ż 750 mg
jednorazowo, dzieci od
Epidemiologia
i profilaktyka. Głównym powodem rozpowszechnienia choroby jest nawożenie
pól uprawnych szambem lub kompostem z osadów ściekowych. W celu zapobiegania
zakażeniu należy zachować podstawowe zasady higieny osobistej i czystości
żywienia.
Parazyt: włosień spiralny = trychina (włosień kręty)
Trichinella spiralis
Parazytoza: włośnica Trichinellosis
= Trichinosis
Dane ogólne. Jest rozdzielnopłciowym parazytem
człowieka, świń, dzików, kotów, lisów, szczurów i
myszy. Rozmnażanie form dojrzałych i wydawanie otorbiających się larw odbywa
się w jednym żywicielu (pasożyt jednodomowy). Zakażenie następuje wskutek
spożycia mięsa surowego zawierającego cysty z larwami. Formy dojrzałe
pasożytują w jelicie cienkim, a formy larwalne w mięśniach.
Morfologia
i anatomia. Samice dorastają do
Układ
rozrodczy żeński zbudowany jest z jajnika, jajowodu, macicy i pochwy. Pochwa
otwiera się otworem płciowym. Układ rozrodczy męski obejmuje jądro i
nasieniowód uchodzący do jelita tylnego. Organem kopulacyjnym są wyrostki z
brodawkami płciowymi.
Cykl
rozwojowy. Zakażenie następuje wskutek spożycia mięsa zawierającego
wapienne cysty parazyta. W przewodzie pokarmowym żywiciela larwy pod wpływem
soków trawiennych ulegają oswobodzeniu. W jelicie cienkim larwy dojrzewają
płciowo kosztem żywiciela. Po kopulacji i zapłodnieniu samice rodzą (po 3-4
dniach od zakażenia) żywe larwy (jajożyworodność) w ilości około 1500 ( w ciągu
1-3 tygodni). Larwy aktywnie przebijają się do naczyń krwionośnych i limfatycznych
i z prądem krwi lub chłonki przenoszone są do mięśni oraz węzłów chłonnych i
tkanki łącznej. Tkanką docelową jest tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana, w
której osiadają, otaczają się błoną i zwijają w spiralkę (po 30-40 dniach od
zakażenia). Błona cysty ulega z czasem zwapnieniu. Dalszy rozwój larw możliwy
jest w przewodzie pokarmowym kolejnego żywiciela. U człowieka rozwój danej
generacji praktycznie zostaje zahamowany – zatrzymany w stadium cysty
mięśniowej. U innych żywicieli natomiast stadia larwalne w cystach mięśniowych
oczekują na zjedzenie przez drapieżnika lub padlinożercę. Cysty mają długość
około 0,4-
Larwy
otorbiają się (tworzą cysty) głównie w mięśniach międzyżebrowych, w mięśniach
języka, gardła i w przeponie. Larwy mięśniowe żyją nawet 40- 60 lat. Zwapnienie
otoczek cyst występuje po około 8-10 miesiącach.
Objawy:
opuchnięcie powiek, wysypka (pokrzywka) na skórze, obrzęk twarzy, wzrost stężenia
gamma-globulin, bóle brzucha, nudności, brak łaknienia, biegunka (niekiedy z
domieszką krwi), zaparcia, wzdęcia. Objawy występują po 1-2 dniach od
zakażenia. Ponadto dreszcze, gorączka (nawet przez kilka tygodni). Po 7-8
dniach pojawiają się bóle i porażenia mięśni oraz obrzęk twarzy. Następuje
wzrost liczby krwinek kwasochłonnych. W moczy często obecne jest białko
(białkomocz). Pod paznokciami widnieją tzw. “drzazgi włośnicze” (liniowe krwawe
wybroczyny). Podwyższona aktywność kinazy fosfokreatynowej. Chorobie często
towarzyszy zapalenie płuc lub opłucnej.
Diagnostyka.
Rozpoznanie choroby opiera się na podstawie występujących objawów
i wywiadu z pacjentem (ostatnio spożywany pokarm). Testy
biochemiczne z reguły zawodzą. Badania wycinków mięśni są uciążliwe dla
chorego, jednakże mogą potwierdzić obecność cyst larwalnych.
Leczenie.
Mebendazol lub albendazol w dawce 400 mg/24 h (4 razy w ciągu doby po 100 mg)
przez 5 dni. Ważne jest oczyszczanie jelit za pomocą środka przeczyszczającego.
Ponadto podaje się leki przeciwhistaminowe, przeciwbólowe, przeciwzapalne i
uspokajające.
W
stadium mięśniowym włośnica jest leczona jedynie objawowo.
Epidemiologia i profilaktyka. Choroba rozpowszechniona wśród
niedźwiedzi, gryzoni, dzików, świń, wilków, borsuków,
lisów i kotów. Niebezpieczne jest karmienie zwierząt gospodarskich odpadkami
rzeźnymi, zwłaszcza po uboju dzikich zwierząt (np. lisów). Świnie,
kotowate i psowate zakażają się najczęściej po zjedzeniu padliny lub gryzoni.
Człowiek zaraża się po spożyciu potraw mięsnych surowych (tatar, metka) lub
półsurowych wędlin. Cysty zabija dopiero około 2 godzinne gotowanie mięsa oraz
dokładne smażenie. Zwapniałe cysty odporne są na sól, wędzenie i marynowanie.
Koniecznością jest więc profilaktyczne badanie mięsa
przed sprzedażą. Niebezpieczne jest spożywanie dziczyzny, zwłaszcza z grilla,
które na ogół jest niedopieczone i zakażone włośniem. W Polsce około 1 mln
ludzi jest zakażona włośniem.
Parazyt: Glista psia Toxocara canis
(Ascaris canis)
Parazytoza: toksokaroza – Toxocarosis
Dane
ogólne. Jest to pasożyt
psów, wilków, szakali, szopów i lisów. Postać dorosła pasożytuje w jelicie
cienkim, a larwy w różnych tkankach narządowych. Człowiek jest żywicielem
przypadkowym, ale dość często ulega zakażeniu, zwłaszcza w krajach azjatyckich.
Parazyt wykazuje dymorfizm płciowy. Samica dorasta do
Cykl
rozwojowy. Z jaj wylęgają
się larwy, które w tym samym żywicielu przemieszczają się do naczyń
krwionośnych i ulegają propagacji do rozmaitych narządów: wątroby, płuc, gałki
ocznej, rdzenia kręgowego, mózgu, czy śledziony. Jeśli larwy trafią do płuc
wówczas przedostają się do oskrzelików i dalej przez tchawicę i gardło z
powrotem do jelit, gdzie osiągają dojrzałość płciową. Jeżeli larwy przejdą do
innych narządów, wówczas otorbiają się i przechodzą w stan życia utajonego
(spoczynkowego, przetrwalnikowego). Zakażenie następuje przez spożycie mięsa z
larwami przetrwalnikowymi (wśród zwierząt), jaj inwazyjnych wydalonych z kałem
lub w trakcie ciąży – zakażenie śródmaciczne (larwy wędrują przez żyłę pępkową
do płodu).
Epidemiologia
i profilaktyka. Człowieka zakaża się przez spożycie pokarmu
zanieczyszczonego jajami pasożyta, przy bezpośrednim kontakcie z psami
(przytulanie do twarzy zwierząt, całowanie szczeniąt). Możliwe jest także
zakażenie po spożyciu niedogotowanego lub niedosmażonego mięsa psiego lub
lisiego zawierającego cysty (w krajach azjatyckich, w niektórych krajach
afrykańskich). W Polsce ze względu na nie spożywanie tego typu mięsa pasożyt tą
droga nie szerzy się. Zagrożenie natomiast stanowią piaskownice i trawniki
zanieczyszczone odchodami psów. Niebezpieczne jest także kontaktowanie się
małych dzieci z psami zakażonymi glistą. Mięso dzikich
zwierząt (niedźwiedzie, dziki, sarny) może zawierać formy przetrwalnikowe larw glisty psiej. Zwierzęta roślinożerne zakażają się jajami
pasożyta podczas spożywania roślin zanieczyszczonych odchodami chorych zwierząt
(psów, wilków, lisów).
W celach profilaktycznych należy regularnie odrobaczać psy i koty
trzymane w domu.
Objawy
toksokarozy u człowieka zależą od lokalizacji larw przetrwalnikowych. Do ogólnych
objawów należą: eozynofilia, wzrost stężenia gammaglobulin, powiększenie węzłów
chłonnych, gorączka, nudności, wymioty, ogólne osłabienie, brak apetytu,
powiększenie i bóle śledziony oraz wątroby, pokrzywka na skórze. W razie
umiejscowienia larw w gałce ocznej – widoczne larwy w obrębie tkanek gałki,
stan zapalny, wysięk komórkowy w komorze przedniej, ziarniaki z limfocytów i
eozynocytów w obrębie siatkówki, naczyniówki i (lub) nerwy wzrokowego.
Larwy
obecne w rdzeniu kręgowym lub w mózgu wywołują objawy neurologiczne (drgawki,
bóle, porażenie) i psychiczne.
Larwy
obecne w płucach są powodem wystąpienia nacieków Löfflera i stanów zapalnych.
Diagnostyka.
Rozpoznanie choroby ułatwiają badania radiologiczne, rezonans magnetytczny i
badania histologiczne. Testy biochemiczne zawodzą.
Leczenie.
Tiabendazol (Mintezol Merck Sharp and Dohme – tabl. do żucia 500 mg,
flakony 120 ml – zawiesina 5 ml zawiera 500 mg substancji czynnej) 25 mg/kg
m.c. 2 razy dz. przez 7 dni.
Ivermectin (Mectizam Merck Sharp and
Dohme Chibret – tabl. 2
mg, tabl. podzielone 6 mg; Stromectol Merck – tabl. podz. 6 mg) – 6-12
mg na czczo jednorazowo.
Diethylcarbamazine (Hertazan Lederle – tabl. 50 mg) – 6 mg/kg m.c./24 h w dwóch dawkach
przez 21 dni.
Parazyt: glista kocia Toxocara cati
Parazytoza: toksokaroza – Toxocarosis
Dane
ogólne. Żywicielami tego
pasożyta są kotowate, w tym kot domowy. Człowiek zakaża się jajami znajdującymi
się w pożywieniu lub na przedmiotach wkładanych do ust. Ponadto możliwe jest zarażenie
się pasożytem w trakcie zabaw z kotem, przytulania i całowania zwierzęcia. Kot
może zanieczyścić jajami pościel i zabawki dzieci. Poważne zagrożenie stanowią
piaskownice i trawniki zanieczyszczone odchodami kocimi. Cykl rozwojowy –
patrz glista psia.
Objawy, diagnostyka, leczenie
– patrz glista psia.
Parazyt: włosogłówka ludzka (cianka)Trichocephalus
trichiurus (=Trichuris trichiura)
Parazytoza:
włosogłówczyca (trichurioza) Trichocephaliasis, Trichurosis
seu Trichuriosis
Dane
ogólne. Epidemiologia.
Pasożytuje w jelicie grubym (jelito ślepe, wyrostek robaczkowy) człowieka,
dzika i świni. Szczególnie rozpowszechniony w
południowej Europie (Włochy - ponad 50 % populacji, w latach dwudziestych
chorowało prawie 100% ludności), w Polsce u 3,5 % populacji.
Dotyczy głównie ludności wiejskiej. Zakażenie następuje droga pokarmową.
Morfologia. Pasożyt wykazuje dymorfizm płciowy.
Samica na ogół jest dłuższa. Koniec tylny samca jest skręcony. Dorastają do
Cykl
rozwojowy. Samica składa około 3 tys. jaj. Jaja wydostają się wraz z kałem
do wody lub gleby, gdzie dojrzewają w ciągu kilku tygodni. Zakażenie następuje
przez spożycie pokarmu lub wody zanieczyszczonej jajami. Jaja w przewodzie
pokarmowym (jelito cienkie kręte) żywiciela uwalniają larwy. Dojrzewają w ciągu
miesiąca, po czym przedostają się do jelita grubego.
Diagnostyka.
Koproskopia umożliwia wykrycie beczułkowatych jaj z dwoma charakterystycznymi,
przezroczystymi czepkami na biegunach. Otoczka jaj jest brązowożółta.
Objawy.
Następstwem uszkodzenia nabłonka jelita grubego są zakażenia bakteryjne i stany
zapalne. Podczas zakażenia na skórze pojawiają się swędzące wysypki. Objawy są
słabo zaznaczone. Ze strony przewodu pokarmowego obserwuje się bóle brzucha,
nudności, biegunki lub zaparcia. Chorzy wykazują nerwowość i cierpią na
bezsenność przy równoczesnym występowaniu ogólnego osłabienia. Eozynofilia,
niedokrwistość.
Leczenie.
Albendazole (Albenza Tiltab SmithKline Beecham – tabl. 200
mg; Zentel SmithKline Beecham – tabl. 200 mg; flakon 20 ml – zawiesina (5 ml zawiera 100 mg)) –
400 mg jednorazowo, dzieci – 200 mg jednorazowo.
Mebendazole (Vermox Janssen
– tabl. 100 mg, flakony 30 ml
– zawiesina (1 ml zawiera 20 mg), Vermox Gedeon Richter – tabl. 100 mg)
– 100 mg 2 razy dz. przez 3 dni.
Parazyt: nitkowiec podskórny – Filaria medinensis
= Dracunculus medinensis
Parazytoza: nitkowica podskórna(filarioza podskórna) =
drakunkuloza Filariosis (Dracunculosis)
Dane
ogólne. Pasożyt dwudomowy rozpowszechniony w Azji, w Ameryce Południowej i
w Afryce. Żywicielem pośrednim są skorupiaki – widłonogi z rodzaju Cyclops,
a żywicielem ostatecznym – człowiek, małpy, konie, bydło, psy. Zarażenie
następuje wskutek spożycia wody zanieczyszczonej zakażonymi widłonogami.
Pasożytuje w tkance łącznej skóry i warstwy podskórnej.
Morfologia. Wykazuje dymorfizm płciowy. Samice
dorastają do 80-
Cykl
rozwojowy. Zakażone larwami nitkowca oczliki zostają przypadkowo spożyte
wraz z wodą przez człowieka. W przewodzie pokarmowym człowieka larwy zostają
uwolnione z ciała oczlików i migrują do naczyń limfatycznych lub krwionośnych.
Wraz z krwią i limfą przedostają się do tkanki łącznej skóry i strefy
podskórnej. W trakcie wędrówki w układzie chłonnym dojrzewają płciowo. Samiec
zaplemnia samicę wnikając do otworu płciowego samicy. Zapłodnione jaja w ilości
kilku milionów, zgromadzone są w macicy samicy (po około 11 miesiącach od
zakażenia). Samica wydala larwy na zewnątrz po przebiciu skóry człowieka,
najczęściej w czasie kąpieli w wodzie.
Objawy:
początkowo na skórze pojawia się wzniesienie, barwy różowawo-sinawej, świądem i
pokrzywką skórną. Przez powłoki skóry prześwituje białawy nitkowaty pasożyt. W
miejscu wzniesienia rozwija się pęcherz, pojawia się silny ból, miejscowa, a
potem ogólna gorączka. Pęcherz pęka, sączy się, a w miejscu pęknięcia widnieje
biaława plamka – koniec ciała wydalający larwy. Chorobie towarzyszy
eozynofilia. Miejsce przebywania samicy najczęściej ulega zakażeniu
bakteryjnemu, co objawia się zropieniem.
Diagnostyka. Rozpoznanie parazytozy opiera się na
podstawie występujących zmian skórnych i badania mikroskopowego wydzieliny po
pęknięciu pęcherza.
Leczenie.
Ivermectin (Mectizam – tabl. 3 mg, tabl. podz. 6 mg;
Stromectol – tabl. podz. 6 mg) – 6-12 mg (
Tiabendazol
(Mintezol – tabl. 500 mg) – 50 mg/kg m.c. 2 razy dz.
jeden dzień.
Zalecane
jest (obok leczenia farmakologicznego) chirurgiczne usunięcie pasożyta i
wypłukanie jamy 15% roztworem tiabendazolu. Dawniej do wypłukania kanału po
pasożycie stosowano etanol lub sublimat (roztwór 1:1000). Często (przy
zropieniu) konieczne jest równoczesne podanie antybiotyków.
Epidemiologia
i profilaktyka. Główną
przyczyną rozpowszechniania się choroby jest picie nieprzegotowanej wody lub spożywanie
surowych glonów zanieczyszczonych zakażonymi skorupiakami. Larwy mogą przetrwać
w stanie utajonym w wilgotnej roślinności i w wilgotnej glebie, co zwiększa
możliwość zanieczyszczenia żywności, zwłaszcza na terenach zalewowych. Opisane
są możliwości przenoszenia larw z tzw. kurzem błotnym na żywność (uprawy) oraz
do zbiorników wody konsumpcyjnej.
Profilaktyka
polega na utrzymywaniu w prawidłowym stanie technicznym i higienicznym
wodociągów oraz zbiorników wody. Wartościowe są filtry przy ujęciach wody i
konieczne jest spożywanie wody po uprzednim przegotowaniu.
Parazyt: nitkowiec ludzki Filaria sanguinis hominis Bancrofti
(Wuchereria Bancrofti)
Parazytoza: słoniowatość (słoniowacizna) Elephantiasis arabum
(Wuchereriosis)
Dane ogólne. Pasożyt występuje w Ameryce Południowej,
w Azji i w Afryce. Parazyt dwudomowy. Żywicielem pośrednim są komary z rodzaju Anopheles,
Mansonia, Aëdes i Culex. Żywicielem ostatecznym jest człowiek i
małpy (ssaki naczelne Primates). U ssaków pasożytują w układzie chłonnym
i krwionośnym.
Morfologia.
Ciało obłe, grubości 0,2-
Cykl
rozwojowy. Zakażony larwami komar podczas odżywiania się krwią wprowadza do
ustroju człowieka larwy. Larwy czynnie migrują do naczyń krwionośnych i
limfatycznych. Osiadają w węzłach chłonnych, gdzie dojrzewają i wzrastają.
Zapłodniona samica wydala larwy. Nocą larwy przedostają się z układu chłonnego
do krwi obwodowej, skąd są pobierane przez komary odżywiające się krwią. W przewodzie
pokarmowym komara są krótko, migrują do jamy ciała, gdzie dojrzewają i
wzrastają, po czym aktywnie przechodzą do ślinianek owada, a stąd znów trafiają
do żywiciela ostatecznego.
Objawy.
Pasożyty powodują niedrożność węzłów i naczyń limfatycznych, ponadto pobudzają
do wzrostu tkankę łączną właściwą. Skutkiem tego są zastoje limfy, wystąpienie
obrzęków i narastanie tkanki łącznej wokół pasożyta. Chorzy mają gorączkę,
dreszcze, eozynofilię. Charakterystyczne dla choroby jest wyjątkowe powiększanie
się części ciała w których egzystuje pasożyt.
Najczęściej przebywa on w okolicach narządów płciowych, wokół gruczołów
sutkowych, w pachwinach i w kończynach. Objawy typu olbrzymich zdeformowanych
części ciała noszą nazwę słoniowacizny. Mikrofilarie w ciągu dnia zlokalizowane
są w naczyniach (zatokach) i grudkach chłonnych narządów wewnętrznych (serce,
płuca, wątroba, trzustka, śledziona, nerki). Mogą wówczas upośledzać ukrwienie
tych organów oraz wywoływać stany zapalne. Okolice pasożytowania nitkowca najczęściej
ulegają zakażeniu paciorkowcami i gronkowcami, co przejawia się zropieniem, i
martwicą tkanek.
Diagnostyka.
Rozpoznanie choroby opiera się na podstawie występujących objawów oraz badaniu
krwi pobranej z naczyń podskórnych w godzinach nocnych. We krwi stwierdza się
wówczas mikrofilarie.
Leczenie.
Patrz - nitkowiec podskórny. Ponadto w leczeniu nadal wykorzystuje się
diethylcarbamazine (Hertazan Lederle – tabl. 50 mg) – leczenie
rozpoczyna się od dawki 25-50 mg, codziennie dawkę się podwaja do osiągnięcia 6
mg/kg m.c. na 24 h. Lek podaje się w dwóch dawkach w
trakcie posiłków przez 21 dni. Ponadto zalecane jest usunięcie form dorosłych z
układu limfatycznego.
Dawniej
w celu zabicia parazyta i odkażenia miejsca jego występowania stosowano
wstrzyknięcia miejscowe emulsji jodoformowej. Wstrzykiwano również w okolicę
pasożyta fibrolizynę (plazminy) w celu udrożnienia naczyń limfatycznych.
Profilaktyka.
Zwalczanie komarów, stosowanie środków odstraszających komary oraz
chroniących przed komarami.
Typ: Annelida – pierścienice
Gromada: Hirudinea – pijawki
Hirudo medicinalis – pijawka lekarska
Haemopis sanguisuga – pijawka końska
Ogólne wiadomości o pijawkach.
Morfologia i anatomia pijawek
na przykładzie pijawki lekarskiej
Pierścienice należą do Coelomata,
czyli wtórnojamowców. Mają więc wtórną jamę ciała –
celomę. Celoma to światło woreczków mezodermalnych, powstających w trakcie
rozwoju larwalnym. Miejsca styku woreczków mają postać przegród. Celoma jest
wyścielona nabłonkiem mezodermalnym (otrzewną trzewna i otrzewną ścienną) i
wypełniona płynem. Ciało ma budowę segmentową, czyli wykazuję metamerię.
U
pijawek celoma jest słabo wyrażona ( z powodu rozrostu tkanki łącznej i mięśniowej)
i jest zredukowana do szeregu podłużnie biegnących zatok.
Pijawki
obejmują zwierzęta drapieżne lub pasożytnicze. Zamieszkują wody słodkie lub
morskie oraz podmokłe lasy, łąki i pastwiska. Spotkać je możemy również w
gospodarstwach (piwnice, zabudowania inwentarskie) położonych w sąsiedztwie
bagien i wilgotnych lasów.
Gromada
liczy około 400 gatunków. Ciało pijawek zbudowane jest z pierścieni, czyli
somitów. Spłaszczone grzbieto-brzusznie, miękkie, wykazujące metamerię
(segmentację). Ciało pijawek ma 34 pierścieni wewnętrznych, które
powierzchniowo mogą wykazywać wtórne przewężenia (segmentacja powierzchniowa
jest pozorna i nie oddaje liczby segmentów wewnętrznych).
Pijawki
wyposażone są w przyssawki, najczęściej w przednią i tylną. Są one niezbędne w
procesie przymocowania do ofiary (żywiciela) jak i w czynności poruszania się.
Przyssawki powstały ze zrośnięcia się kilku somitów. Ciało pijawek jest okryte
oskórkiem. Pod oskórkiem rozpościera się nabłonek z gruczołami śluzowymi
(jednokomórkowymi). Głębiej rozciągają się miocyty, tworzące warstwę okrężną
(zewnętrzną), a dalej warstwę skośną (środkową) i warstwę podłużną
(wewnętrzną).
Przewód
pokarmowy rozpoczyna się
otworem gębowym wyposażonym w przyssawkę. Prowadzi on do jamy gębowej i
przełyku. Jama gębowa (gardziel) i przełyk zawierają gruczoły ślinowe
wydzielające hirudynę. Hirudyna zapobiega krzepnięciu krwi. Jest to białko
(m.cz. 10.000-20.000) zbudowane z aminokwasów dikarboksylowych. Otwór gębowy
zawiera trzy wały mięśniowe ze szczękami pochodzenia oskórkowego (kutikula
stwardniała). Stwardniałe tarkowe szczęki (w kształcie dysków lub soczewek)
przecinają skórę ofiary (trójpromienista rana). Nasycona heparyną krew
przedostaje się do przełyku, następnie rozgałęzionego wola, żołądka i wreszcie
jelita. Wole zawiera 11 bocznych kieszonek z zatoczkami, w których
przechowywana jest krew (gromadzenie pokarmu na zapas). W żołądku zachodzi
trawienie i przepompowanie pokarmu. Jelito jest krótkie i kończy się odbytem w
tylnej części ciała (nasada przyssawki tylnej po grzbietowej stronie). W
jelicie zachodzi wchłanianie pokarmu do krwi.
Układ
krwionośny jest otwarty
(w przeciwieństwie do skąposzczetów, np. dżdżownicy, czy wieloszczetów
– u których jest zamknięty). Zbudowany jest z naczyń i zatok. Wyróżnia się
zatokę grzbietową (rozgałęzioną, leżącą nad przewodem pokarmowym), zatokę
brzuszną, zatoki poprzeczne (łączą zatokę brzuszną i grzbietową i leżą między
kieszonkami wola) oraz boczne naczynia krwionośne (faliste, pulsujące,
wymuszające krążenie krwi). We krwi pijawek występuje hemoglobina. Oddychają
całą powierzchnią ciała. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi krążącej.
Układ
wydalniczy jest typu metanefrydialnego (17 par metanefrydiów). Każde metanefrydium zbudowane jest z
nefrostomu, (czyli lejka przylegającego do zatoki poprzecznej układu
krwionośnego w formie pęcherzyka rozszerzonego) oraz pofałdowanego kanalika
(nefrydium). Do nefrydium wpływa płyn izotoniczny, ale opuszcza go płyn
hipotoniczny, bowiem sole zawarte w płynie są absorbowane. Metanefrydium pełni
rolę filtracyjno-sorpcyjne. Nefrydium uchodzi do pęcherza moczowego.
Układ
nerwowy zbudowany jest z
obrączki okołoprzełykowej i łańcuszka brzusznego. Obrączka obejmuje 2zwoje
nadprzełykowe i 2 podprzełykowe. Spośród receptorów należy wymienić foto-,
chemo- i termoreceptory oraz receptory dotyku.
Pijawki
są obojnakami
(hermafrodyty). Zaplemnienie krzyżowe. Część żeńska zbudowana jest z 2
jajników (XI segment), jajowodów uchodzących do przewodu wspólnego, a następnie
pochwy. Część męska obejmuje 9 par kulistych jąder (segmenty XII-XX) leżących
przy metanefrydiach, przewody wyprowadzające, nasieniowody, kanał wytryskowy,
gruczoł przyprątny (niesłusznie określany przez niektórych autorów prostatą!) i prącie. Ujście mieści się na X segmencie. Nasieniowody
skręcają się na pewnej długości przebiegu tworząc przyjądrza. Zaplemnienie u
pijawki lekarskiej jest bezpośrednie (osobniki zaplemniają się wzajemnie za
pomocą prącia).
Jaja składane są do kokonów lub na zewnątrz. Kokony
z kolei są umieszczane na roślinach, wilgotnej glebie lub innych przedmiotach.
U niektórych gatunków jaja są noszone na ciele. Rozwój jest prosty. Kokon
zbudowany jest z substancji białkowej wydzielanej przez gruczoły segmentów
9-11. Młode pijawki lekarskie wychodzą z kokonu po 30 dniach. Mogą jednak w nim
zimować jeśli kokon jest ukryty w ściółce lub w jamce
glebowej.
Pijawka
lekarska żyje w hodowlach nawet 27 lat. Jest odporna na głód. Może odżywiać się
nawet 1 raz w roku.
Parazyt: Pijawka lekarska – Hirudo medicinalis
i pijawka końska Haemopis sanguisuga
Wiadomości
ogólne. Pijawka lekarska dorasta do
Pijawka
końska dorasta do
W
krajach o ciepłym klimacie żyją rozmaite gatunki pijawek atakujących ssaki, w
tym ludzi. Pasożytowanie na człowieku ma miejsce podczas przebywania w
zbiornikach wodnych, w podmokłej roślinności zielnej, na polach uprawnych czy w
wilgotnych lasach. Pijawki przedostają się również do domostw pasożytując na
ludziach (np. pijawka cejlońska Haemadipsa ceylonica). Niebezpieczne
jest pasożytowanie wielu pijawek na śpiących ludziach lub zwierzętach.
Zagrożeniem
dla ludzi i zwierząt jest przedostanie się pijawek do przewodu pokarmowego lub
oddechowego, przewodu słuchowego i otworów płciowych. Może wówczas dojść do
silnego krwawienia, uduszenia oraz stanu zapalnego i zakażenia bakteriami.
Opisane są przypadki spożycia żywych pijawek wraz z pokarmem lub wodą. W celu
ułatwienia oderwania pijawki należy ją posypać solą, kwaskiem cytrynowym lub
skropić octem.
Znaczenie
pijawki lekarskiej w lecznictwie. Obecnie w medycynie rzadko stosowane, w okresie przedwojennym
zalecane w wielu chorobach, niekiedy nawet przesadnie. W dzisiejszych czasach
jednak nadal spotykamy się z zalecaniem pijawek przez lekarzy medycyny
oficjalnej, w związku z tym poświęcę nieco im uwagi. Nowoczesna pielęgniarka
(pielęgniarz) powinna orientować się również i w tym temacie, zważywszy, że
może znaleźć się w rozmaitych okolicznościach podczas swojej pracy zawodowej.
Wskazania
do stosowania pijawek: nadciśnienie,
miażdżyca, zakrzepowe zapalenie żył, zakrzepy żylne, miejscowe zaburzenia
krążenia krwi.
W
leczeniu stosuje się pijawki wyłącznie hodowlane. Dzikie pijawki przenoszą
wiele chorób, np. tężec.
Działanie
lecznicze pijawek polega na poprawieniu przepływu krwi przez zmniejszenie jej
lepkości, rozszerzenie naczyń krwionośnych, zmniejszenie obrzęku i wysięku
pozanaczyniowego, zmniejszeniu liczby płytek krwi (?), znoszeniu
bólu i działaniu przeciwzakrzepowym. Hirudin uzyskiwany z pijawek jest
składnikiem niektórych nowoczesnych leków stosowanych zewnętrznie i
wewnętrznie.
Z tego
względu, że w życiu spotkałem się z rozmaitymi sytuacjami nieprawidłowego
stosowania pijawek, zobowiązany jestem do udzielenia pewnych uwag.
Podstawowe
zasady prawidłowego przystawiania pijawek:
Jedna pijawka wysysa 15-20 ml krwi. Daną
pijawkę można przystawiać tylko jednemu pacjentowi. Raz użyte pijawki nie można
przystawiać innym pacjentom!!!. Stosuje się tylko pijawki z hodowli, w której
przestrzegano zasady epidemiologiczne i sanitarne.
Pijawki należy przystawiać wyłącznie po
pisemnym zaleceniu lekarza dyplomowanego w ściśle określonych miejscach ciała, aby zapobiec powikłaniom
lub uszkodzeniom ciała, zagrażającym zdrowiu i życiu pacjenta.
Przed zabiegiem przygotować jałowe
miseczki (nerkowatą i okrągłą z pijawkami – zamkniętą gazą), bańkę szklaną, 2
pęsety, gaziki, łopatkę, sól lub ocet, plaster opatrunkowy, spirytus, bandaż,
40% glukozę.
Miejsca przystawienia pijawek należy
zdezynfekować i osuszyć aby alkohol wyparował.
Miejsca owłosione wygolić i zdezynfekować.
Pijawki nabierać do bańki i przystawiać na
określone miejsca, po przyssaniu się pijawki bańkę odjąć. Jeśli pijawka nie
chce się przyssać, miejsce przetrzeć glukozą 40%.
Należy liczyć przykładane pijawki.
Najedzone pijawki odpadają same, jeśli
któraś nadal pozostaje posypać jej tylną część ciała solą lub zmoczyć octem.
Przeliczyć zebrane pijawki. Suma musi się zgadzać. Niekiedy pijawka
niespodziewanie przemieszcza się w inne miejsce, np. pod ubranie.
Podczas zabiegu pielęgniarka powinna
przebywać przy pacjencie.
Miejsca odpadnięcia pijawek należy opatrzyć
sterylną gazą i zakleić plastrem. Upewniać się, czy krwawienie ustało.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------
Wybrane roztocze chorobotwórcze Acaridia
Typ:
Arthropoda - stawonogi
Podtyp: Chelicerata
- szczękoczułkowce
Gromada:
Arachnida - pajęczaki
Podgromada:
Acarida - roztocze
Sarcoptes
scabiei – świerzbowiec
Dermanyssus
gallinae – ptaszyniec
Neotrombicula
autumnalis – swędzik jesienny
Ixodes ricinus – kleszcz pospolity
Argas
reflexus – obrzeżek gołębi
Demodex
folliculorum – nużeniec ludzki
Dermatophagoides
pteronyssinus – skórożarłoczek skryty
---
Pająki
Araneida - pierwsza pomoc przy ukąszeniach - patrz:
http://www2.pwsz.krosno.pl/~henroz/fitotoksykologia2002.htm
http://strony.wp.pl/wp/henrozanski/fitotoksykologia2002.htm
Wiadomości ogólne o
roztoczach
Nauka o roztoczach to akarologia. Roztocze
należą do pajęczaków i liczą około 40 tys. gatunków. Mają małe rozmiary, z
reguły od 0,2 do
Okryte
są oskórkiem różnorodnie ukształtowanym (dołki, bruzdy, guzki, siateczki),
silnie stwardniałym na gnatosomie.
Gnatosoma
może być wyciagnięta w ryjek. Chelicery (sztylecikowe lub szczypczykowe, zwykle
3-członowe, 1 para) osadzone na gnatosomie służą do pobierania pokarmu. Obok
chelicer na gnatosomie znajdują się pedipalpy (1 para, zwykle 5 członowe),
służące do chwytania i przytrzymywania pokarmu. Na pedipalpach leżą
chemoreceptory.
Na
idiosomie znajdują się gruczoły woskowe, otwór odbytowy, otwór płciowy,
receptory dotyku, chemoreceptory (na odnóżach) i fotoreceptory (oczy z
soczewkami, np. u roztoczy wodnych).
Roztocze
obecne są praktycznie wszędzie: unoszą się wraz z kurzem i przenoszone są przez
ruchy powietrza, żyją w wodzie, w glebie, w organizmach żywych, na organizmach,
w szczątkach organicznych (zwłoki, obumarłe rośliny), zamieszkują gospodarstwa
domowe (są w meblach, książkach, zbiorach muzealnych, w dywanach, w ubraniach i
td.). Egzystują również w żywności (produkty spożywcze). Wiele roztoczy to
szkodniki i pasożyty ludzi, zwierząt i roślin. Pasożytnicze roztocze żywią się
płynami ustrojowymi oraz tkankami. Wywołują w związku z tym objawy chorobowe,
najczęściej typu alergicznego. W krajach ciepłego klimatu masowe atakowanie
ludzi i zwierząt przez roztocze (np. Trombicula, Dermanyssus)
uniemożliwia przebywanie w niektórych miejscach. Niektóre (mechowce, Glycyphagus,
Trombicula) przenoszą chorobotwórcze bakterie, riketsje, wirusy, grzyby i
robaki pasożytnicze (np. filarie).
Reakcje
uczuleniowe u ludzi wywołują wydzieliny łojowe i odchody roztoczy przebywających
w mieszkaniach. Alergenami są także szczecinki roztoczy i martwe ciała
roztoczy.
W
kurzu domowym występują najczęściej: Dermatophagoides pteronyssinus,Dermatophagoides farinae, Euroglyphus maynei,
gatunki z rodzaju Glycyphagus, Pyemotes, Tyrophagus, Acarus, Pyemotes
ventricosus (w pyle siana i słomy, w domostwach wiejskich), Eulaelaps
(łóżka, materace).
Objawy uczulenia na roztocze: pokrzywka (wykwitem pierwotnym jest bąbel
pokrzywkowy, obrzęk, zaczerwienienie, świąd), wyprysk (grudki wysiękowe, potem
pęcherzyki, pękanie pęcherzyków, nadżerki, sączenie, często zlewanie się zmian
i ostry stan zapalny skóry), u niektórych osób obrzęk Qunckego
(naczynioruchowy), a nawet ataki dychawicy oskrzelowej. Wyprysk może przejść w
atopowe zapalenie skóry, co przejawia się atakami duszności (asthma
bronchiale), nieżytem nosa (rhinitis) i spojówek (coniunctvitis).
Zmiany skórne ulegają wówczas lichenizacji (zliszajowaceniu) – skóra grubnie i
traci elastyczność, złuszcza się i pęka. Objawy alergii wywołanych roztoczami
są zależne od długości narażenia na alergen. Choroba przybiera często charakter
przewlekły i bardzo rozległy. Węzły chłonne są powiększone, OB zwiększone,
ponadto pojawia się białkomocz, uszkodzenie włosów (łamliwość, wypadanie) i
paznokci, gorączka, bezsenność, ogólne osłabienie. We krwi wzrasta stężenie
IgE. Jeśli alergen - roztocz dostaje się wraz z pokarmem występuje dodatkowo
biegunka, nudności, wymioty, przyśpieszenie tętna.
Rozpoznanie. Wykorzystuje się testy immunologiczne
ELISA, metodę RAST (radio-allergo-sorbent-test), test radioimmunologiczny RIA,
testy skórne punktowe.
Testy
skórne (Bencard – fiolki 2 ml – roztwory testowe zawierające wodne wyciągi
alergenów; Allergy Therapeutics)umożliwiają identyfikację
alergenów. Wykonuje się je na skórze przedramienia. Kroplę wzorcowego roztworu
oraz po kropli każdego z badanych roztworów testowych umieszcza się w
odległości
Badanie
próbek kurzu z mieszkania chorego umożliwia stwierdzenie obecności określonych
gatunków roztoczy (reakcja barwna na odchody roztoczy – składnik guaninę,
badania mikroskopowe roztoczy).
Do
niszczenia roztoczy w meblach tapicerowanych, w dywanach, w pościeli,
ubraniach, w szparach podłogowych, można użyć: Acarosan (Allergopharma) –
pianka /300 ml/, proszek /750g), aerozol /500 ml/.
Gatunek roztocza: skórożarłoczek skryty – Dermatophagoides
pteronyssinus
Dane
ogólne. Roztocz
dorastający do
Leczenie. Podaje się leki ogólne i miejscowe
przeciwhistaminowe, przeciwzapalne, przeciwwysiękowe, przeciwświądowe,
uspokajające. Leczenie na ogół objawowe. W razie potrzeby leki
przeciwdychawicze.
Leczenie
przyczynowe i profilaktyka:
wyeliminowanie roztoczy z mieszkania: łóżka wodne, brak tapicerki, unikanie
firan, dywanów, wszelkich “łapaczy kurzu”, wentylatory z filtrami, zachowanie
czystości w mieszkaniu przy użyciu odkurzaczy z filtrami wodnymi. Utrzymywanie
mieszkania w dobrym stanie technicznym (szczelne okna, brak szpar w podłogach i
ścianach, brak uwilgotnienia ścian). Częste zmienianie pościeli, w tym poduszek
i kołder. Częsta zmiana odzieży. Unikanie gromadzenia starych ubrań w szafach.
Acarosan (Allergopharma) – pianka /300 ml/, proszek /750g), aerozol /500 ml/ -
do niszczenia roztoczy w tkaninach, szparach podłogowych, meblach i t.d.
Pasożyt: nużeniec ludzki – Demodex folliculorum
Parazytoza: nużyca = demodekoza Demodecosis
Dane
ogólne. Jest robakowaty, białawy lub żółtawy, w tyle zwężony, w przedniej
części ma 4 pary odnóży, sztylecikowe chelicery oraz pedipalpy. Dorasta do
Objawy.
Na ogół nie wywołuje poważnych objawów chorobowych. Niekiedy może powodować
zapalenie gruczoły łojowego lub mieszka włosowego, uniemożliwiając wydzielenie
łoju. Objawem jest wówczas miejscowa gorączka, stan zapalny, ból i powstanie
ropnia (pryszcz ropny). Wrażliwe osoby (głównie kobiety) odczuwają lekkie
swędzenie skóry w miejscach przebywania nużeńców zwłaszcza, gdy te aktywnie
wnikają w głąb mieszka lub gruczołu łojowego. Przyczynia się do powstawania
wągrów (zaskórników) - comedones. Odchody nużeńca mogą u niektórych osób
wywoływać uczulenie i podrażnienie ujścia gruczołów łojowych. Sprzyja
zakażeniom bakteryjnym, zwłaszcza w przebiegu trądziku i zapalenia łojotokowego
skóry.
Rozpoznanie.
Nużeńca można zidentyfikować badaniem mikroskopowym zaskórników lub całych
torebek włosowych umiejętnie wyrwanych pęsetą, zwłaszcza tych zaropiałych. Na
końcówce (tej tkwiącej w skórze, po wewnętrznej stronie) wągra niekiedy
zaobserwować można poruszającego się nużeńca. Jest trudno widoczny gołym okiem
z powodu podobnej barwy pasożyta do barwy masy rogowo-łojowej wągra.
Epidemiologia
i profilaktyka. Częściej
występuje u ludzi na wsiach oraz z łojotokiem (do skóry tłustej łatwiej
przywiera kurz). Przenoszony jest wraz z kurzem, przez kontakt bezpośredni z
osobą zarażoną, przez stosowanie tych samych przyborów kosmetycznych, ręczników
i ubrań. Profilaktyka polega na utrzymywaniu w czystości skóry i ubrań oraz
oczyszczenie skóry z zaskórników za pomocą płynów odkażających i peelingu
enzymatycznego lub ziarnistego.
Leczenie. Miejscowo maść Viosept – tuby
Jeśli
nużycy towarzyszy silny łojotok i nieznoszenie tłustych maści (wazeliny w
podłożu) zaleca się Crotamiton Farmapol – płyn 10%
(analogiczne leki to Eurax i Euraxil Novartis – emulsje, kremy 10%) – kilka
razy dziennie miejscowo wcierać.
Więcej
informacji na temat Demodex i nużycy Demodecosis – kliknij
tutaj
Pasożyt: swędzik jesienny – Neotrombicula autumnalis
Parazytoza: gorączka sienna
Dane ogólne. Problemem dla człowieka jest larwa tego
roztocza. Dorosły osobnik dorasta do
Larwa
prowadzi pasożytniczy tryb życia, jest owalna, czerwonawa lub pomarańczowa,
dorasta do
Objawy:
świąd, pieczenie punktowe skóry, pokrzywka, stan zapalny skóry (rumień), gorączka.
Rozpoznanie:
na podstawie wyglądu larw (szkło powiększające) + objawy skórne.
Leczenie: środki przeciwzapalne i odkażające,
przeciwświądowe, przeciwwysiękowe, uspokajające (w razie masowego pogryzienia).
Kąpiel w środku odkażającym (nadmanganian potasu – 3 tabl. na pół wanny wody,
chinoxysolum - 5 tabl. na pół wanny wody). Przemycie skóry preparatem Adonis
Afrodyta. Doustnie Dimetindene (Fenistil Novartis) – 1 mg 3 razy dz. (w draż. 1
mg). Na skórę stosować Fenistil żel lub emulsję 0,1% -
wcierać kilka razy dz.. Dimetinden działa przeciwhistaminowo, przeciwświądowo i
przeciwzapalnie. Miejscowo można stosować Chlorchinaldin H (z dodatkiem
hydrokortyzonu) – maść. Skutecznym i bezpiecznym lekiem przeciwhistaminowym o
działaniu ogólnym jest Clemastinum (Polfa) – tabl. 1 mg, amp. 2 mg/2 ml, syrop (10 ml zawiera 1 mg) – 2 mg 2 razy dz..
Clemastinum działa przeciwświądowo, przeciwwysiękowo i przeciwzapalnie.
Analogicznym preparatem do Clemastinum jest Tavegyl – tabl. 1 mg (syrop) firmy
Novartis. W razie występowania larw na skórze zastosować Crotamiton Farmapol
(lub Eurax, Euraxil Novartis) – maść, emulsję lub krem 10% - wcierać w
zaatakowane miejsca. Mydło dziegciowe lub siarkowe pomaga w usunięciu pasożyta.
Profilaktyka: staranne umycie ciała po powrocie z lasu,
łąki, po odbyciu prac polowych. Oglądnięcie ciała.
Pasożyt: obrzeżek gołębi – Argas reflexus
Pasożyt: ptaszyniec – Dermanyssus galinnae
Dane
ogólne. Pasożytują na ptakach
(gołębie, drób, kawki, jaskółki, wróble). Z gniazd ptasich, gołębników oraz
kurników wędrują do mieszkań i atakują ludzi głównie nocą.
Obrzeżek dorasta do
Objawy: początkowo silny świąd i zaczerwienienie
w miejsca ukłucia roztocza, następnie obrzęk, który może ulec zakażeniu
bakteriami ropnymi. Przeczosy (podłużne, równoległe zadrapania i czerwienienia
skóry). U ludzi wrażliwych na roztocza – alergia na skórze, rzadziej
uogólniona.
Rozpoznanie. Wywiad (zamieszkiwanie blisko poddaszy,
przy strychach, przy gołębnikach), ponadto na podstawie zmian skórnych, które
jednak można przypisać innym roztoczom lub owadom. Pacjent może ustalić czynnik
chorobotwórczy kontrolując szczegółowo szpary w podłogach, pościel, nakrycia
mebli wypoczynkowych (łóżka, fotele); pasożyt jest bowiem
widoczny gołym okiem.
Leczenie: najczęściej wystarcza zewnętrzne
zastosowanie środka odkażającego (jodyna, płyn Lugola, spirytus kamforowy lub
salicylowy) a następnie maści (żelu, kremu) przeciwzapalnej, np. Laticort (Jelfa)
– krem, maść, Dermacalm-D (Roche) – krem, Locoid (Yamanouchi) –
krem, mleczko, Fenistil (Novartis) - żel. W razie uogólnionych objawów
alergicznych doustnie: Diphergan (Jelfa) – draż. 10 lub 25 mg (3-4 razy
dz. po 10 mg), Clemastine (Polfa) – tabl. 1 mg (2 razy dz. po 1 tabl.). Należy dążyć do wyeliminowania pasożyta z otoczenia
człowieka przy pomocy środków chemicznych. Acarosan (Allergopharma) – pianka
/300 ml/, proszek /750g), aerozol /500 ml/ - do niszczenia roztoczy.
Gatunek pasożyta: ptaszyniec kurzy – Dermanyssus gallinae
Wiadomości
ogólne. Odżywia się krwią zarówno w stadium larwalnym jak i dojrzałym.
Bardzo rozpowszechniony roztocz na świecie. Dorasta do 0,6-
Objawy:
stany zapalne skóry, świąd, przeczosy (podłużne, równoległe zadrapania i
zaczerwienienia skóry)
Leczenie. Jak wyżej.
Pasożyt: kleszcz pospolity – Ixodes ricinus
Morfologia. Dymorfizm płciowy. Samica dorasta do
Sposób zasiedlania żywiciela. Kleszcze przesiadują na roślinach
oczekując na swojego żywiciela. Odnóża I pary są wówczas wyciągnięte do przodu,
aby pasożyt mógł sprawnie przyczepić się do powierzchni żywiciela. Żywicielami
postaci dorosłych są rozmaite gatunki ssaków. Mogą głodować nawet 1,5 roku. Ssanie krwi odbywa się w ciągu 3-6 dni. Najedzony
kleszcz odpada, samice składają jaja u nasady różnych roślin zielnych. Larwy
pasożytują na gadach, ptakach lub drobnych ssakach. Kolejna postać larwalna
(nimfa) pasożytuje na większych ssakach (np. zającach, wiewiórkach). Dorosłe
osobniki wypełzają na rośliny w celu przejścia na żywiciela – duże ssaki, w tym
człowieka.
Objawy. W miejscu ssania krwi przez kleszcza
pojawia się plama, potem lekki obrzęk. Najczęściej kleszcz jest zauważony lub
wyczuty przez człowieka. Po usunięciu kleszcza objaw skórny znika w ciągu 4-7
dni bez pozostawienia śladu. Rzadko powstają objawy ogólne. Problemem jest,
jeżeli kleszcz osiądzie w miejscu silnie owłosionym lub trudno dostępnym i
długo pasożytuje, przez kilka dni (np. w okolicy odbytu, za kolanem, za uchem,
w okolicach narządów płciowych, pod pachą, na grzbiecie, na potylicy). Może
wtedy dojść do paraliżu kleszczowego, bólów mięśni, zwłaszcza przy wykonywaniu
pracy fizycznej. Paraliż posuwa się ku górze, zajmując
kolejne nerwy ruchowe. Odruchy stają się stłumione lub zanikają.
Kleszcze
(różne gatunki) są przenosicielami wirusów, bakterii i riketsji
chorobotwórczych. Mogą zakazić żywiciela krętkami boreliozy (borelioza z Lyme =
krętkowica kleszczowa), pałeczką tularemii Francissella tularensis, riketsją
Coxiella burnetii (gorączka Q), Rickettsia canada (gorączka plamista Gór
Skalistych), Rickettsia conori (gorączka śródziemnomorka – guzkowa,
południowoafrykańska, dur kleszczowy, gorączka kleszczowa), Rickettsia
australis (dur kleszczowy Queensland), Rickettsia akari (ospa riketsjowa) i
wirusem kleszczowego zapalenia mózgu.
Leczenie. Kleszcze osiadłe na skórze należy jak
najszybciej usunąć. Należy to uczynić w taki sposób, aby narząd gębowy nie
pozostał w skórze i aby nie uszkodzić ciała kleszcza, bowiem grozi to zakażeniem
ranki. Posłużyć się można płaską pęsetą. W razie pozostania narządu gębowego
wydobyć go ze skóry sterylną igłą od strzykawki. Rankę zdezynfekować jodyną lub
Rivanolem (roztwór). Kleszcza warto osłabić przed wyjęciem naftą kosmetyczną,
która czyni go bezwładnym i przyduszonym lub olejkiem eterycznym (herbacianym
lub paczulowym). Nie stosować natomiast na żywego kleszcza alkoholu, bowiem
powoduje on gwałtowny skurcz mięśni kleszcza i obfite wydzielanie śliny oraz
wcześniej spożytego pokarmu do ranki żywiciela. Następnie rankę obkładać gazą
zmoczona w Rivanolu. Można zastosować maść Tribiotic na zmianę z żelem Fenistil
lub Viosept - maść. Nie wolno stosować kortykosteroidów (mp. Hydrokortyzonu) na
rankę po usuniętym kleszczu.
Pasożyt: świerzbowiec drążący - Sarcoptes scabiei
Parazytoza: świerzbowica, świerzb, sarkoptoza – Scabies =
Sarcoptosis
Wiadomości
ogólne. Jest to białawy roztocz dorastający do
Objawy:
widoczne w skórze korytarze i komory (uwidaczniają się szczególnie po
posmarowaniu skóry jodyna lub płynem Lugola), silny świąd, przeczosy.
Najczęściej zajęte są boczne powierzchnie palców, okolice brodawek sutkowych,
pośladki, okolice pępka i okolice narządów płciowych. Parazytozie mogą
towarzyszyć wtórne zakażenia skóry bakteriami ropnymi oraz wyprysk na skórze. U
dzieci zmiany są najczęściej na stopie (podeszwa).
Leczenie:
Lindane (heksachlorocykloheksan HCH): Agalin (Pliva) – 1% roztwór, Jacutin
(Boots Healthcare) – emulsja, żel, Scabecid (Stiefel) – krem płynny, Linadane
(Alpharma) – szampon, płyn, Elenol (Gerda) – krem (tuba
Crotamiton:
Crotamiton Farmapol – tuby
Benzyl
benzoate: Novoscabin (Polon) – 30% roztwór parafinowy
W
profilaktyce (kampingi, hotele, domki wczasowe) i leczeniu można zastosować
Sulfiram: Ascabiol (Evans Medical) – mleczko /lotio/ do mycia ciała /125 ml/.
Dawniej
w leczeniu świerzbu stosowano maść Wilkinsona - Unguentum Wilkinsoni
(siarka strącona+węglan wapnia+dziegieć na podłożu wazeliny i mydła szarego)
oraz maść Lenartowicza (siarka strącona lub sublimowana, kwas salicylowy,
mydło potasowe, wazelina żółta) – do dziś produkowana (Cefarm) tuby po
Wybrane owady pasożytnicze Insecta
Podtyp:
Eutracheata – tchawkodyszne
Gromada:
Insecta – owady
Rząd:
Anoplura – wszy
Gatunek:
Pediculus humanus – wesz ludzka
Podgatunek:
P. humanus capitis – wesz głowowa
Podgatunek:
P. humanus vestimenti – wesz odzieżowa
Gatunek:
Phthirius pubis – wesz łonowa
Rząd:
Heteroptera – pluskwiaki różnoskrzydłe
Cimex
lectularius – pluskwa domowa
Rząd:
Aphaniptera – pchły
Pulex
irritans – pchła ludzka
Rząd:
Diptera – dwuskrzydłe
Anopheles
maculipennis – komar widliszek
Culex
pipiens – komar brzęczący
Stomoxys calcitrans – bolimuszka
Tabanus – bąki
---
Pierwsza pomoc przy użądleniach - patrz:
http://strony.wp.pl/wp/henrozanski/fitotoksykologia2002.htm
Pasożyt: wesz ludzka - Pediculus humanus
Parazytoza: wszawica - Pediculosis
Wiadomości ogólne. Wszy należą do rzędu Anoplura. Są to
pasożyty bezwzględne. Posiadają aparat gębowy kłująco-ssący. Ich ciało jest
spłaszczone, głowa mała i ruchliwa, segmenty tułowia zrośnięte; odnóża
wyposażone w pazurki umożliwiające silne przymocowanie się do włosów. Oczy są
proste. Odżywiają się krwią. Rozwój jest prosty. Samica składa w ciagu życia
około 200-300 jaj, jednorazowo około 10 jaj. Jaja, zwane gnidami
są składane na powierzchnię włosów, do której ściśle przylegają. Larwy wylegają
się po około tygodniu. Osiagają dojrzałośc płciową po około 3 tygodniach. Cykl
rozwojowy trwa około 26 dni. Dorastają maksymalnie do około
Wesz
ludzka obejmuje 3 podgatunki: wesz łonową (Pediculus humanus pubis seu
Phthirius pubis, dawniej Pthirus pubis); wesz odzieżową (Pediculus humanus
vestimenti seu Pediculus vestimenti); wesz głowową (Pediculus humanus capitis
seu Pediculus capitis).
Objawy:
wesz głowowa umiejscawia się głownie w okolicy skroniowej i potylicznej;
nakłuwanie skóry wywołuje świąd, co przejawia się drapaniem po skórze
owłosionej, powstawaniem przeczosów, strupów i objawami zliszajcowacenia
skórnych zmian. Rany spowodowane drapaniem ulegają niekiedy zakażeniu ropnemu.
Na włosach widoczne gnidy i wszy.
Wesz
odzieżowa egzystuje głownie na odzieży w pobliżu ciała. Kontakt odzieży ze
skórą umozliwia pobieranie krwi z żywiciela. Objawami są: świąd, stan zapalny,
zakażenie ran bakteriami ropnymi, przeczosy, w miejscu ukłucia grudki zapalne,
a potem blizenki odbarwieniowe i przebarwieniowe (brunatnawe). Gnidy składane są w zakamarkach i szwach odzieży.
Wesz
łonowa umiejscawia się głównie pod pachami, na klatce piersiowej mężczyzn i w
okolicach narządów płciowych kobiet i mężczyzn, rzadziej na brwiach. Objawy to
świąd, przeczosy, sinawe plamy i grudki zapalne.
Znaczenie
epidemiologiczne. Wszy są
ważnymi czynnikami biologicznymi propagującymi riketsje gorączki okopowej (febris
quintana) i duru plamistego (typhus exanthematicus).
Leczenie.
Wszawica
głowowa: Delacet (Herbapol) - płyn we flakonach po 100 i
Wszawica
łonowa i głowowa: Malathion: Prioderm (Sarget) - flakony 110 ml i 100 ml -
roztwór 0,5%; Lusap (Interdelta) - torebki szamponetki
Wesz
odzieżowa, łonowa lub głowowa: Allethrin, Pyrethrins: Jacutin N (Hermal) - fl.
145 ml - aerozol; Spray-Pax (Scat) - fl.
Fenotryna:
Full Marks (Seton Healthcare) - flakony 55 i 160 ml - mleczko
0,2% do użytku zewnętrznego jak wyżej.
Permethrin:
Elimite (Allergan) - krem 5% w tubach; Nix (GlaxoWellcome) 1% szampon we
flakonach 59 ml; Acticin (Alpharma) krem 5% w tubach
Dawniej
w leczeniu wszwicy łonowej była stosowana toksyczna Szara Maść Rtęciowa -
Unguentum Hydrargyri cinereum na smalcu i łoju, zawierająca 33% rtęci
metalicznej. Do zwalczania wszawicy wykorzystywano również dziegieć Pix (10-50%
roztwoy i maście), krezol, chloroform, ocet sabadylowy i naftę surową lub ze
smołą drzewną.
Pasożyt: pluskwa domowa - Cimex lactularius
Wiadomości
ogólne. Należą do rzędu
pluskwiaków róznoszkrzydłych Heteroptera. Owad brunatny, spłaszczony, o
skrzydełkach zredukowanych i czułkach 4-członowych; owłosiony, dorastający do
Objawy: nieprzyjemny zapach w miejscu żerowania
owadów; skórne zmiany alergiczne na skórze, grudki zapalne, świąd skóry, pokrzywka,
rzadziej nasilony katar i częste kichanie.
Zwalczanie
jest trudne. Wykorzystuje
się do tego celu środki owadobójcze dostępne w sklepach ogrodniczych oraz w
aptekach, np. Tetramethrin, Deltamethrin, Allethrin, Pyrethrins - aerozole,
proszki, roztwory. Skórne zmiany leczy się preparatami przeciwhistaminowymi,
odkażającymi, przeciwzapalnymi i przeciwświądowymi (patrz Acarida).
Zapobiegawczo stosuje się preparaty odstraszające owady, np. na bazie olejków
eterycznych.
Pasożyt: pchła ludzka - Pulex irritans
Wiadomości
ogólne. Należą do rzędu Aphaniptera.
Odżywiają się krwią ludzi, choć mogą pasożytować również na lisach, borsukach,
łasicach, kotach i psach. Samica jest większa od samca i dorasta do
Objawy:
owad widoczny gołym okiem. W miejscu ukłucia powstaja plamki i grudki zapalne,
świąd, niekiedy wtórne zakażenie bakteriami ropnymi. Widoczne są przeczosy
powstałe w wyniku ciągłego drapania.
Leczenie
zmian skórnych - jak w przypadku
Acarida (leki przeciwzapalne i przeciwświądowe, odkażające).
Zwalczanie - patrz wszy i pluskwy.
Pasożyt: komar widliszek - Anopheles maculipennis
i komar brzęczący - Culex pipiens
Wiadomości ogólne. Należą do rzędu Diptera.
Komar
widliszek. Kształt ciała
wysmukły. Aparat gębowy kłująco-ssący. Odnóża cienkie, długie. Samice odżywiają
się krwią i nektarem; samce - nektarem. Dorasta do
Komar
brzęczący. Pospolity w
Polsce jak poprzedni. Dorasta do
Objawy: w miejscu ukłucia pojawia się świąd, stan
zapalny, a potem guzek zapalny. Guzek ustępuje bez śladu lub z pozostawieniem
przebarwienia. Swędzenie skłania do drapania zmian i w następstwie - do
wtórnego zakażenia bakteriami ropnymi.
Leczenie
i profilaktyka: miejsce
ukłucia należy zdezynfekować spirytusem lub jodyną. Następnie zaleca się
posmarowanie swędzących zmian kremem Laticort (Jelfa) lub Laticort CH (Jelfa) -
krem w tubach po
Pasożyt: bolimuszka kleparka Stomoxys calcitrans
Wiadomości
ogólne. Należą do rodziny
muchowatych Muscidae. Z wyglądu są podobne do muchy domowej., dorastają do
Objawy: silny ból w miejscu ukłucia, stan zapalny
i świąd.
Leczenie i profilaktyka - patrz komary.
Pasożyt: bąk - Tabanus sp.
Wiadomości
ogólne. Należą do rodziny
bąkowatych Tabanidae. W Polsce żyje około 50 gatunków. Zapłodnione samice
odżywiają się krwią ssaków. Samce i niezapłodnione samice - nektarem. Są dużymi
owadami, powyżej
Do
pospolitych gatunków w Polsce należą: bąk bydlęcy Tabanus bovinus
(dorasta do
Objawy: ukłucie jest bolesne, piekące, potem
powstaje stan zapalny i świąd.
Leczenie i profilaktyka: - patrz komary.
Parazytozy wywołane przez grzyby Fungi
Grzybice
są chorobami bardzo rozpowszechnionymi w populacji ludzkiej. Z uwagi jednak na
ich wielopostaciowość, liczebność gatunków grzybów patogennych i bardzo
rozbudowany ostatnio system taksonomiczny - należą do najtrudniejszego działu
parazytologii. Wprowadzenie nowego układu taksonomicznego spowodowało
niejednokrotnie zmianę nazw grzybów i ich dotychczasową pozycje systematyczną.
To z kolei zmusiło do nowego podziału chorób grzybiczych. Nowy podział
systematyczny grzybów jest tak obszerny, że niemożliwe jest jego wykładanie na
wydziałach pielęgniarstwa; stąd też ograniczę się do podania skrótowych
informacji na temat wybranych gatunków grzybów i chorób przez nich
wywoływanych.
Podkrólestwo: Fungi
(Mycota) – grzyby
Rodzaj:
Aspergillus
Aspergillus fumigatus
Rodzaj: Candida
Candida albicans
Rodzaj: Cryptococcus
Cryptococcus neoformans
Rodzaj: Geotrichum
Geotrichum
candidum
Rodzaj:
Monosporium
Monosporium
apiospermum (Allescheria boydii)
Rodzaj:
Epidermophyton
Epidermophyton
floccosum
Rodzaj: Trichophyton
Pasożyt: Microsporum audouini
Parazytoza: Tinea capitis superficialis - grzybica skóry
owłosionej powierzchowna
Wiadomości
ogólne. Choroba wielopostaciowa (liczne odmiany). Objawy: na skórze występują
ogniska złuszczania na podłożu zapalnym; morfologicznie jest to obraz
poszarpanych placków złuszczania na tle których
występują czarne punkciki (łodygi włosów pozornie przystrzyżone - stąd nazwa
odmiany tej choroby: grzybica strzygąca). Choroba przewlekła. Występuje głównie
u dzieci i młodzieży. Badania mikroskopowe potwierdzają obecność zarodników
grzyba wewnątrz włosów. Nie pozostawia blizn.
W
przypadku odmiany drobnozarodnikowej na powierzchni włosów występują białoszare
powłoczki. W świetle lampy Wooda na włosach występuje zielonkawa fluorescencja,
w przeciwieństwie do grzybicy strzygącej.
Odmianę
woszczynową cechuje występowanie zmian tarczkowych - strupów mających tendencje
do zlewania się. Pozostawiają po sobie przebarwienia i blizny. Grzyb wydziela
stęchły zapach. Doprowadza do łysienia.
Parazyt: Trychophyton rubrum et Trychophyton mentagrophytes
Parazytoza: grzybica stóp Tinea pedum
Wiadomości
ogólne. Grzyb atakuje głównie ludzi korzystających z publicznych łazienek,
łaźni i basenów. Zarodniki przenoszone są przez ruchy powietrza, wodę, odzież,
obuwie i przybory toaletowe. Możliwe jest zakażenie przez bezpośredni kontakt z
osobą chorą.
Objawy:
zmiany na skórze typu złuszczania na podłożu zapalnym, świąd, niekiedy zmiany
pokrzywkowe ulegające złuszczeniu. Choroba przewlekła z nawrotami. Umiejscawia
się głównie w szparach międzypalcowych.
Parazyt: Geotrichum candidum
Parazytoza: geotrychoza płuc - Geotrichosis pulmonum
Wiadomości
ogólne. Wchodzi w skład
naturalnej mikroflory przewodu pokarmowego. Przy obniżonej odporności na
choroby, podczas antybiotykoterapii i leczenia kortykosteroidami staje się
niebezpiecznym pasożytem. W jamie ustnej wywołuje pleśniawki. W układzie
oddechowym pojawiają się kolonie grzybni w formie plamek i grudek. Niekiedy
występuje białawy nalot na całym nabłonku. Choroba objawia się kaszlem,
zwiększoną plwociną, gorączką i zapaleniem płuc. W obrazie radiologicznym
widoczne są nacieki i jamy cienkościenne. Nieleczona prowadzi do zgonu.
Parazytoza: Trychophyton Schönleinii
Grzybica paznokci - Tinea ungium
Wiadomości
ogólne. Choroba dotyczy
osób często korzystających z publicznych łaźni i basenów, z wypożyczanego
obuwia, np. sportowego. Zakażone paznokcie stają się zgrubiałe, łamliwe, popękane
i pobruzdowane; przybierają barwę żółtobrunatną. Choroba postępuje od brzegów
ku centrum paznokci. Ma przebieg przewlekły i nawrotowy. Drożdżyce paznokci
(wywołane przez Candida) objawiają się dodatkowo - stanem zapalnym i
ropnym skórnych wałów paznokciowych oraz łożyska płytki paznokciowej.
Parazyt: Candida albicans
Parazytoza: drożdżyca (kandydoza, kandydiaza) - Candidiasis
Wiadomości
ogólne. Kandydozy są
grzybicą wielopostaciową. Ograniczają się do jednego miejsca w organizmie lub
wywołują objawy ogólnoustrojowe i ciężkim przebiegu. I tak np. Candida
pasożytuje na błonach śluzowych jamy ustnej, jelita grubego, na skórze gładkiej
lub owłosionej, w drogach moczowych, w układzie oddechowym, w drogach
płciowych, a nawet na tkance nerwowej. Stanowią także składnik naturalnej
mikroflory przewodu pokarmowego ludzi zdrowych. Przy obniżonej odporności
organizmu, podczas podawania antybiotyków, kortykosteroidów i leków
immunosupresyjnych, grzyb zmienia saprofityczny tryb życia na pasożytniczy.
Przykładem
parazytozy wywołanej przez Candida albicans jest kandydiaza płuc Candidiasis
pulmonum. Porażają płuca, drogi oddechowe i opłucną. Chorobie często towarzyszą
zmiany skórne oporne na leczenie. Przejawem zakażenia dróg oddechowych są
białawe naloty i plamki grzybni na nabłonku. Ponadto kaszel i gorączka,
zwiększone wydzielanie śluzu.
Zakażenie płuc objawia się
gorączką, kaszlem, obfitą plwociną, osłabieniem ogólnym. W plwocinie stwierdza
się zarodniki lub strzępki grzyba, które można wyhodować na specjalnych pożywkach.
Parazyt: Cryptococcus neoformans
Parazytoza: kryptokokoza płuc - Cryptococcosis pulmonum
Wiadomości
ogólne. Kryptokoki mogą zakażać praktycznie wszystkie tkanki i tym samym organy
lub układy narządów. Przykładem parazytozy grzybiczej jest kryptokokoza płuc,
która dotyczy ludzi z obniżoną odpornością organizmu oraz chorych na nowotwory
i cukrzycę. Poważnym czynnikiem zakażenia jest kurz, zwłaszcza zanieczyszczony
odchodami zwierząt (np. ptaków).
Grzyb wywołuje w płucach stan
zapalny, nacieki i guzy imitujące nowotwory. Atakuje również układ nerwowy.
Parazyt: Epidermophyton floccosum
Parazytoza: grzybica pachwin - Tinea inguinalis
Wiadomości
ogólne. Choroba
umiejscawia się w pachwinach, np. wokół odbytu i narządów płciowych. Objawem
jest świąd, silny stan zapalny przejawiający się w formie nieregularnych,
zlewających się plam. Na plamach powstają następnie pęcherzyki i grudki. Barwa
początkowo czerwonawa zmienia się na brunatną. Choroba chroniczna z nawrotami.
Zakażenie następuje droga kontaktu bezpośredniego z osobą pasożytowaną oraz za
pośrednictwem przyborów toaletowych, ręczników i odzieży.
Parazyt: Microsporum canis
Parazytoza: grzybica skóry owłosionej Tinea capitis et barbae
profunda
Wiadomości
ogólne. Zakażenie następuje od zwierząt. Objawem jest ostry stan zapalny,
guzki, a następnie guzy zapalne, stopniowo zlewające się. Do zakażenia grzybem
dołączają się bakterie ropne opanowujące mieszki włosowe. Umiejscawia się na
brodzie, nad wargą górną lub na skórze we włosach (skóra mózgoczaszki).
Parazyt: Aspergillus fumigatus
Parazytoza: grzybniak płuc (aspergiloza) - Aspergilloma
Wiadomości
ogólne. Kropidlaki (A. fumigatus, A. nidulans. A. niger) wywołują grzybice narządowe: nerek, płuc, oskrzeli,
mózgu, uszu, zatok obocznych nosa, oka i in.
Grzybniak
płuc zasiedla jamy na płucach pogruźlicze, po ropniach, ponowotworowe i
zwłóknieniowe. Objawem choroby są: krwioplucie i kaszel. W obrazie
radiologicznym stwierdza się owalne lub nieregularne cienie w jamie płucnej z
rąbkiem powietrznym. Choroba nieleczona prowadzi do zgonu.
Kropidlak
może także wywoływać kropidlakowe zapalenie płuc i opłucnej. Powstaje ono
podczas podawania leków immusupresyjnych, kortykosteroidów i cytostatyków.
Objawami są wówczas kaszel, gorączka, obfita plwocina i niewydolność oddechowa.
Jeżeli
podczas zabiegów operacyjnych na układzie oddechowym użyte zostaną nici
jedwabne zakażone kropidlakiem dochodzi wówczas do szybkiego rozwoju grzyba i
wystąpienia aspergilozy dróg oddechowych (np. oskrzeli) z objawem krwioplucia.
Leki przeciwgrzybicze
Amphotericin B - jest to antybiotyk polienowy wytwarzany przez promieniowce.
Działa fungistatycznie (hamuje rozmnażanie się grzybów z rodzaju Candida,
Aspergillus, Cryptococcus, Coccidioides, Histoplasma i Blastomyces. Stosowany jest
w leczeniu grzybic układowych i uogólnionych. Preparaty handlowe: Amphocil i
Amphotec (Sequus) - fiol. 50 mg i 100 mg - do wlewów
dożylnych; Abelcet (Liposome) - fiol. 100 mg/20 ml;
Fungizone (Bristol-Myers Squibb) - kaps. 250 mg,
flakony 40 ml - zawiesina doustna, fiolki 50 mg - do zastrzyków dożylnych;
Ampho-Moronal (Bristol-Myers Squibb) - tabl. 100 mg, tabletki do ssania 10 mg,
flakony 30 ml i 50 ml - zawiesina, tuby
Fluconazole - pochodna triazolu o działaniu przeciwgrzybiczym. Działa na
Candida, Cryptococcus, Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton, Blastomyces,
Histoplasma. Stosowana w leczeniu grzybic układowych.
Preparaty: Diflucan (Pfizer) - kaps. 50; 100, 150 i 200 mg; amp. 2 mg/1 ml, flakony
150 ml - syrop; Fluconazole (Pliva) kaps. 50 i 100 mg;
flakony 150 ml - syrop; Fluconazole (Terpol) - kaps. 50 i
150 mg. Dawkowanie: doustnie zaleznie od grzybicy, średnio w pierwszej dawce
400 mg raz dz., potem 200 mg 1 raz dz. leczenie trwa około 14-21 dni lub dłużej
(np. kryptokokozy 6-8 tygodni).
Flucytosine - 5-fluorocytozyna; działa głównie na Cryptococcus i Candida. Preparaty:
Ancobon (ICN) - kaps. 250 mg i 500 mg; Ancotil (ICN) - tabl.
500 mg, flakony 250 ml =
roztwór 1% do wlewu kroplowego. Dawkowanie per os lub dożylnie (w ciągu 40
minut) 150-250 mg/kg m.c./24 h w 4 dawkach. Leczenie
trwa 1-2 miesiące i dłużej, zależnie od choroby.
Ketoconazole - pochodzna imidazolu; działa na Trichophyton, Microsporum,
Candida, Cryptococcus, Pityrosporum i Epidermophyton. Stosowany w leczeniu
grzybic powierzchniowych i układowych. Preparaty: Nizoral (Janssen) - tabl. 200
mg; tuby
Miconazole - pochodna imidazolu; działa na Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton,
Histoplasma, Blastomyces, Aspergillus, Cryptococcus i Candida. Stosowany jest w
grzybicach skóry, paznokci, błon sluzowych i narządów płciowych.
Preparaty: Gyno-Femidazol (Polfa Grodzisk) - tabl.
dopochw.; Mikonazol (Inst.Farmac.) - krem w tubach po
20, 30 i
Griseofulvin - antybiotyk wytwarzany przez pędzlaki o działaniu
fungistatycznym; działa na Epidermophyton, Microsporum, Trichophyton; przenika
do naskórka, włosów i paznokci. Stosowany w grzybicach skórnych, włosów i
paznokci. Preparaty: Gricin (Arzneimittelwerk Dresden) - tabl. 125 mg;
Fulcin (Zeneca) - tabl. 125 mg i 500 mg, Likuden M (Hoechst Marion Roussel) -
tabl. 125 i 500 mg;
Grisefuline (Sanofi Winthrop) - tabl. podzielne 250 mg i 500 mg. Dawkowanie:
500-1000 mg w 1 lub 4 dawkach przez 2-8 tygodni, w grzybicach włosów 8 tygodni,
w grzybicach paznokci 12 miesięcy.
Dawne leki przeciwgrzybicze
Dawniej w leczeniu grzybic na skórze wykorzystywano Pigmentum
Castellani (silnie barwiący preparat zawierający fenol, rezorcynę, aceton, fuksynę
i kwas borowy), preparaty rezorcyny z kwasem salicylowym i mlekowym, kwas
undecylenowy, preparaty siarki, rtęci i rtęciowo-siarkowe, fiolet goryczki,
zieleń brylantową, maść Whitfielda (kwas benzoesowy i salicylowy na podłożu
lanolinowo-wazelinowym), dziegieć sosnowy, smołę z węgla kamiennego.
Kwas undecylenowy ma do dziś zastosowanie. Wchodzi w skład
preparatu Undofen (GlaxoWellcome) - aerozol
Wykłady
chronione prawami autorskimi
Henryk
St. Różański
Krosno-Poznań
2002-2003