Wykłady z przedmiotu:

Genetyka i parazytologia lekarska

dr Henryk Różański

strona archiwalna

Genetyka z parazytologią lekarską

Zakres przedmiotu

        Genetyka (łac. genesis – stworzenie; genetivus – od urodzenia, wrodzony; genetrix – rodzicielka) jest nauką o dziedziczności i zmienności organizmów żywych. Zajmuje się badaniem prawidłowości w procesie dziedziczenia, podobieństwami między spokrewnionymi pokoleniami. Termin genetyka wprowadził Bateson w 1905 r. Obecnie wyróżnia się genetykę klasyczną – rozpatrującą ogólne mechanizmy dziedziczenia oraz genetykę molekularną – badającą procesy dziedziczenia i zmienności na poziomie cząsteczkowym i biochemicznym. Procesy dziedziczenia i zmienności na poziomie populacji - bada genetyka populacyjna, wykorzystująca w dużej mierze metody matematyczne.

Genetyka jest szczególnie ważna dla medycyny, bowiem poznaje podłoże chorób dziedzicznych. Dzięki temu możliwa jest profilaktyka i przyczynowa metoda leczenia wielu chorób. Duże nadzieje daje terapia genowa, która rozwija się ostatnio bardzo intensywnie (inżynieria genetyczna). Poradnictwo genetyczne efektywnie zmniejsza częstość występowania wszystkich chorób genetycznych u rodzin wysokiego ryzyka i w rezultacie w całym społeczeństwie.

        Parazytologia jest nauką o pasożytach - parazytach (łac. parasitus - pasożyt) i pasożytnictwie – parazytyzmie. Parazytologia bada morfologię, anatomię, fizjologię, cykl rozwojowy i ekologię pasożytów; przy czym pasożytnictwo rozpatruje całościowo w sensie układu: pasożyt-żywiciel. Bez znajomości biologii żywiciela (gospodarza) niemożliwe jest prawidłowe poznanie parazyta. Zajmuje się ewolucją pasożytnictwa (pochodzeniem pasożytnictwa). Parazytologia ogólna jest nauką biologiczną. Parazytologia lekarska prowadzi badania (typowo biologiczne) nad pasożytami wywołującymi u ludzi i zwierząt choroby, ponadto - profilaktyką i leczeniem chorób pasożytniczych (parazytozy – choroby wywołane przez parazyty). Parazytologia posiada własną, złożoną terminologię specjalistyczną i często - swoiste metody badań.

 

Podstawowe pojęcia z ekologii i parazytologii.
Krótkie wprowadzenie do przedmiotu

Ekologia biocenozy. Stosunki antagonistyczne
i nieantagonistyczne

        Biocenoza to zespół organizmów roślinnych i zwierzęcych (populacji) danego środowiska (biotopu) powiązanych ze sobą, który dzięki rozmnażaniu, migracjom i samoregulacji utrzymuje się w przyrodzie w stanie dynamicznej równowagi. Biocenoza i środowisko nieożywione tworzą razem nierozdzielnie powiązany, oddziałujący na siebie układ – ekosystem. Ekosystem to jednostka ekologiczna w ramach której odbywa się krążenie materii i przepływ energii. Ekosystemem jest, np. samowystarczalny las, w którym występują czynniki ekologiczne biotyczne (pożywienie, wrogowie naturalni, patogeny, pasożyty, drapieżniki) oraz czynniki abiotyczne (wilgotność, nasłonecznienie, gleba, temperatura, ruchy powietrza, geomorfologia). Każdy ekosystem w czasie swego trwania ulega zmianom. Przemiany są kierunkowe. Dzięki tym zmianom jeden ekosystem przechodzi w inny, co nosi nazwę sukcesji ekologicznej.

        W biocenozie znajdują się 3 główne grupy organizmów różnorodnych pod względem sposobu zdobywania pokarmu: producenci, konsumenci i reducenci. Dzięki ich obecności w ekosystemie można wyróżnić różne poziomy troficzne, czyli kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego: I producenci – rośliny zielone, II roślinożercy, III drapieżniki i pasożyty odżywiający się roślinożercami (lub ich kosztem), IV drapieżniki i pasożyty II rzędu.

Producenci – są to organizmy autotroficzne (samożywne), które wytwarzają materię organiczna na drodze fotosyntezy lub chemosyntezy. Stanowią pokarm dla konsumentów (roślinożercy, pasożyty nie roślinne: grzyby, bakterie, pierwotniaki /obecnie osobne podkrólestwo!/, zwierzęta pasożytnicze), reducentów i roślin pasożytniczych.

Konsumenci – organizmy heterotroficzne, korzystające z substancji gotowych, czerpiąc je bezpośrednio z roślin lub zwierząt. Stanowią drugi i dalsze poziomy troficzny w piramidach (łańcuchach) pokarmowych. Zatem są uzależnieni troficznie bezpośrednio lub pośrednio od producentów.

Reducenci (destruenci) – organizmy heterotroficzne rozkładające martwe szczątki roślin i zwierząt (saprofity), przeobrażając je enzymatycznie w związki organiczne i nieorganicznie, z których korzystają budując z nich własne ciało. Zatem martwa materia organiczna jest dla nich źródłem energii, niezbędnej do życia. Przyczyniają się do humifikacji (tworzenie próchnicy) i mineralizacji martwych szczątków roślin oraz zwierząt. Mineralizacja jest rozkładem materii organicznej do związków nieorganicznych (sole mineralne), z których korzystają producenci.

Organizmy obecne w biocenozie różnie na siebie oddziałują, tzn. istnieją między organizmami stosunki o różnym charakterze: antagonistyczne i nieantagonistyczne. Stosunki nieantagonistyczne obejmuje: protokooperację, mutualizm, komensalizm i neutralizm.

Protokooperacjawspółżycie co najmniej dwóch organizmów oparte na obustronnej korzyści, trwające okresowo, ale niekonieczne do normalnej egzystencji obu organizmów. Niekiedy ma charakter przypadkowy. Jest to najniższy stopień uzależnienia symbiotycznego, np. mrówki odżywiające się elajosomami (ciałkami odżywczymi) nasion równocześnie przyczyniają się do propagacji rośliny (wilczomlecze, fiołki, glistnik, niecierpki).

Komensalizmwspółżycie co najmniej dwóch organizmów, jednakże tylko jeden z partnerów uzyskuje korzyści (komensal), drugi natomiast nie ponosi w związku z tym szkód (gospodarz), np. hieny zjadają resztki mięsa pozostawione przez lwa; ryby podnawki wykorzystują rekina do transportu i odżywiają się resztkami pokarmu z upolowanej przez rekina ofiary; rośliny stanowią podporę dla pajęczyny wielu pająków; koralowce i gąbki stanowią miejsce schronienia dla wielu zwierząt.

Mutualizm – nieodzowne współżycie co najmniej dwóch organizmów oparte na obustronnej korzyści, np. współżycie grzybów z roślinami wyższymi (mikoryza), układ glonów lub sinic z grzybami w porostach; symbiotyczne bakterie i pierwotniaki w przewodzie pokarmowym zwierząt.

Stosunki antagonistyczne obejmują: pasożytnictwo, drapieżnictwo i konkurencję międzygatunkową.

Drapieżnictwo – napadanie, chwytanie i uśmiercanie ofiary w celach konsumpcyjnych. Drapieżnik przewyższa ofiarę rozmiarami, siłą i (lub) sprytem (inteligencja, mechanizm chwytania i zabijania).

Konkurencja międzygatunkowa polega na ubieganiu się co najmniej dwóch gatunków (mających zbliżone nisze ekologiczne) o czynniki niezbędne do życia (światło, woda, pożywienie, przestrzeń), które występują w ograniczonej ilości.

Pasożytnictwo. Pasożyty

Każdy takson ma właściwy sobie ustrój ekologiczny (konstytucję ekologiczną) – zespół właściwości i cech, które kształtują jego wymagania ekologiczne i pozwalają mu na zajmowanie określonego środowiska; są to właściwości budowy zewnętrznej i wewnętrznej, cechy metaboliczne, sposób odżywiania, rytm rozwojowy i biologia rozmnażania. Poszczególne cechy organizmu kompetentne do danych warunków, wyrażone fizjologicznie, anatomicznie i morfologicznie, określa się jako przystosowanie = specjalizację. Przedmiotem badań parazytologii są organizmy przystosowane do pasożytniczego lub półpasożytniczego trybu życia.

Z uwagi na wprowadzenie nowych układów taksonomicznych, obecnie nie można dzielić pasożyty na rośliny i zwierzęta pasożytnicze. Byłby to błąd merytoryczny. Dziś wiemy, że grzyby i bakterie nie są roślinami i do roślin obecnie nie należą! To, że grzyby i bakterie są często omawiane w podręcznikach botanicznych jest spowodowane jedynie tradycją. Bakteriologia, czy mikologia są obecnie wykładane na wydziałach biologii i nikt tam nie podciąga ich pod naukę o roślinach.

Według nowego systemu taksonomicznego wszystkie znane organizmy na Ziemi należą do dwóch królestw: Procaryota (bezjądrowych) i Eucaryota (jądrowych).

W królestwie Procaryota istnieje podkrólestwo: Eubacteria (eubakterie) i podkrólestwo Archaebacteria (archebakterie). W obrębie podkrólestwa Eubacteria wyróżniono gromadę Cyanobacteria (dawniej Cyanophyta lub Schizophyta) – sinice, gromadę Bacteria (dawniej Schizomycetes) – bakterie i gromadę Prochlorophyta – prochlorofity.

Do królestwa Eucaryota należą: podkrólestwo Protista – pierwotniaki (dawniej Protozoa), podkrólestwo Fungi (synonimy Mycota, Mycobionta lub dawniej Mycophyta) – grzyby, podkrólestwo Animalia (synonimy Zoobionta, Zoa, Animales) – zwierzęta i podkrólestwo Plantae (synonim Phytobionta) – rośliny.

Zatem wśród organizmów pasożytniczych wyróżnić można: bakterie, grzyby, pierwotniaki, zwierzęta i rośliny pasożytnicze. Oddzielną grupę stanowią wirusy, które nie są organizmami. Wirusy to formy życia w postaci nukleokapsydu, które nie są zdolne do egzystencji i reprodukcji poza żywą komórką żywiciela. Wirus to kompleks białka z kwasem nukleinowym.

Mówiąc o parazytologii ogólnej powinno się mieć na myśli wszystkie grupy organizmów pasożytniczych. Niestety, parazytologia obecnie kojarzy się raczej tylko ze zwierzętami pasożytniczymi. Jest to spowodowane zbyt wąskim podejściem do zagadnienia ze strony autorów rozmaitych publikacji, górnolotnie używających pojęcia parazytologia.

Pasożytnictwo to forma współżycia między co najmniej dwoma osobnikami, w której jeden z nich – pasożyt (parazyt) osiąga widoczne korzyści kosztem drugiego – gospodarza (żywiciela), szkodząc mu i prowadząc niekiedy do jego śmierci. W pasożytnictwie dochodzi najczęściej do wydzielania przez pasożyta metabolitów, które dla gospodarza niejednokrotnie okazują się toksyczne. Pasożyty należą więc do organizmów cudzożywnych (heterotroficznych). Aby mógł powstać układ pasożytniczy (układ pasożyt-żywiciel), parazyt musi spełniać określone warunki:

nawiązać bezpośredni kontakt z żywicielem, który jest odpowiedni pod względem przemiany materii i tym samym syntetyzowanych substancji – stąd wynika specyficzność pasożytów i ich żywicieli;

przejawiać większą aktywność od gospodarza; siły obronne żywiciela powinny być mniejsze niż siła aktywności napastnika;

cechy pasożyta muszą być kompetentne do żywiciela i warunków środowiska w jakim on żyje; to decyduje o efektywności i sukcesie parazytyzmu, ponadto wyraża się w specjalizacji parazytycznej.

Bakterie, grzyby, pierwotniaki i zwierzęta pasożytnicze podzielić można na:

Pasożyty przypadkowe – są to organizmy, które normalnie prowadzą wolny tryb życia jednakże, gdy przypadkowo przedostaną się do wnętrza organizmu rozpoczynają pasożytniczy tryb życia. Przykładem może być Aloionema, która spożyta w fazie larwalnej przez ślimaki Arion nie ginie w przewodzie pokarmowym, lecz osiąga duże rozmiary i czerpie pożywienie z tkanek gospodarza. W razie obumarcia ślimaka, nicień powraca bez problemu do wcześniejszego trybu życia. Innym przykładem jest mucha niebieska Calliphora vicina, której larwy są w normalnych warunkach saprofagami, odżywiającymi się zwłokami zwierząt i ludzi. W warunkach wybitnie niehigienicznych może dojść do zniesienia jaj przez muchy w okolicy odbytu i cewki moczowej oraz wniknięcie larw do odbytu i cewki. Prowadzą one wówczas pasożytniczy tryb życia wywołując u człowieka i zwierząt stany zapalne i wysięki z dróg moczowych oraz odbytu. Niekiedy pasożytem przypadkowym określa się parazyty typowe dla określonego gatunku żywiciela, ale mające zdolność życia w innym gospodarzu. Nicień Anisakis simplex mają trzech żywicieli: ostatecznego: ssaki morskie (delfiny, foki), pośredniego I (skorupiaki) i pośredniego II (ryby). Swędzik jesienny Neotrombicula autumnalis to roztocz pasożytujący na drobnych ssakach (gryzonie). Larwa swędzika niekiedy dostaje się na skórę ludzi związanych z pracami rolniczymi (polowymi) wywołując objawy pasożytowania (stan zapalny z wysiękiem w formie pęcherzyków i grudek). Człowiek spożywając zakażone larwami ryby staje się przypadkowym żywicielem. Tasiemiec psi Dipylidium caninum również może przypadkowo pasożytować w jelitach człowieka (dzieci).

Pasożyty względne (parazyty fakultatywne) – organizmy preferujące pasożytniczy tryb życia, ale nie jest on niezbędny do ich egzystencji. Mogą realizować cykl rozwojowy odżywiając się martwą materią organiczną. Przykładem mogą być niektóre muchy: mucha mięsna: Lucilla sericata wywołuje u ludzi i zwierząt myjozę fakultatywną. Z reguły odżywia się martwą materią organiczną, ale gdy istnieją warunki do złożenia jaj na skórze żywego człowieka, w naturalnych otworach ciała (otwór słuchowy, otwory nosowe, odbyt), w ranach i na owrzodzeniach skórnych – chętnie to czyni. Enzymy wydzielane przez larwy trawią tkanki organizmu. Sama larwa muchy ma też zdolność nadgryzania zdrowej skóry. Spośród grzybów warto tu wspomnieć o Armillaria mellea (opieńka miodowa), która jest saprofitem, ale w sprzyjających okolicznościach chętnie poraża zdrowe drzewa żyjąc ich kosztem. Podobnie jest z gruzłekiem cynobrowym (l. poj. gruzłek) Nectria cinabrina – saprofitem, który w mokre ciepłe lata pasożytuje na żywych pędach drzew. Liczne bakterie i grzyby, normalnie będące saprofitami i tworzące naturalną mikroflorę przewodu pokarmowego czy skóry zdrowych zwierząt (w tym również człowieka) w pewnych okolicznościach nadmiernie się rozmnażają i stają się pasożytami-patogenami, np. rodzaj Candida, Escherichia. Dzieje się tak na skutek urazów mechanicznych przerywających ciągłość naturalnych barier tkankowych, zaburzeń składu chemicznego spowodowanych podawaniem niektórych leków.

Pasożyty bezwzględne (parazyty fakultatywne) – pasożyty w pełni uzależnione od żywicieli. Muszą one pozostawać w ciągłym kontakcie z gospodarzem. Takimi pasożytami są, np. Diplozoon paradoxum, pasożytujący na skrzelach ryb. Jest to przywra (plazińce) obojnacza, jednakże aby zapewnić zapłodnienie krzyżowe, osobniki dorosłe zrastają się na całe życie i razem pasożytują na danym żywicielu. Bezwzględnym pasożytem jest także pierwotniak Toxoplasma gondii, który pasożytuje w rozmaitych komórkach (nerwowe, mięśniowe, tkanki łącznej) człowieka i innych ssaków.

W zależności od czasu pasożytowania żywiciela wyróżnia się parazytyzm:

Parazytyzm czasowy – parazyt styka się jednorazowo lub wielokrotnie, ale krótkotrwale z żywicielem w celu pobrania pokarmu. Do takich pasożytów należą pijawki Hirudinea: pijawka końska Haemopis sanguisuga, pijawka lekarska Hirudo medicinalis, pijawka rybia Piscicola geometria, pijawka kacza – Theromyzon tesselata. Pasożytem jest także nietoperz wampir Desmodus rotundus, który delikatnie siada na skórze żywicieli – ssaków (w tym także człowieka), przecina powłokę i wysysa rurkowatym językiem wypływającą krew. Czasowymi pasożytami człowieka i zwierząt gospodarskich są motyle z rodziny Sphingidae, Geometridae czy Pyralidae, które wysysają wydzieliny z ran i z naturalnych otworów ciała (np. nosową, łzową). Mają zdolność zapuszczania ssawek do worka spojówkowego, powodując przy tym stany zapalne i zakażeniowe powiek.

Parazytyzm okresowy – pasożyty są związane z danym żywicielem jedynie w pewnym okresie swojego cyklu życiowego. Przykładem może być pierwotniak euglenida Parastasia norvegica. Parastasia w swoim cyklu posiada dwa ogniwa: rozrodcze (generatywne) i pasożytnicze (troficzne). Wolno żyjące osobniki są połykane przez żywicieli – oczliki. W jelicie oczlika parastazje tracą wić i pasożytują. Po okresie wzrostu (6-krotnie powiększają swoje ciało), opuszczają wraz z kałem organizm gospodarza. W wodzie ulegają podziałom (5-krotnie) na osobniki potomne, które rozwijają się w formy wiciowe. Formy wiciowe początkowo pływają w wodzie, potem prowadzą osiadły tryb życia, falując wiciami. Ruchy pasożytów wabią oczliki, które je spożywają ulegając zakażeniu. Okresowym pasożytem jest także kleszcz pastwiskowy Ixodes ricinus. Dorosłe osobniki przebywają na roślinach, oczekując na żywiciela – ssaki. Po spożyciu krwi, samice opuszczają żywiciela. Znoszą jaja do ściółki i luźnej gleby. Wylęgłe z nich larwy odżywiają się krwią drobnych kręgowców żyjących w glebie (jaszczurki, gryzonie) lub blisko powierzchni ziemi (ptaki w gniazdach naziemnych). Larwy po pasożytowaniu przechodzą do gleby, gdzie ulegają linieniu. Nimfy atakują większe ssaki (króliki, zające, wiewiórki, łasice). Pasożyt zmienia więc trzykrotnie żywiciela.

Parazytyzm stały (ciągły) – parazyt dorosły nie opuszcza organizmu żywiciela, przebywa i wykorzystuje go maksymalnie długo (np. do końca życia gospodarza). Żywiciela opuszczają jedynie jaja lub larwy, albo go nie opuszcza wcale. W pierwszym przypadku, gospodarz staje się żywicielem ostatecznym, np. człowiek jest żywicielem ostatecznym dla włośnia spiralnego Trichinella spiralis, czy nitkowca Dracunculus medinensis (dawniej Filaria medinensis). Typowym stałym parazytem (drugi przypadek) jest wesz Pediculus, która może być związana przez całe życie z jednym żywicielem, podobnie jak jej potomstwo. Cały cykl życiowy na jednym żywicielu może zrealizować wpleszcz owczy Melophagus ovinus, żywiący się krwią.

W zależności od lokalizacji (miejsca przebywania) pasożyta wyróżnia się:

Endoparazyty – pasożyty wewnętrzne (wewnętrzniaki), np. owsik ludzki Enterobius vermicularis, motylica wątrobowa Fasciola hepatica, zarodziec malaryczny Plasmodium vivax.

Ektoparazyty – pasożyty zewnętrzne (zewnętrzniaki), np. pchła ludzka Pulex irritans, wesz ludzka Pediculus humanus, pijawki Hirudinea, minóg rzeczny Lampetra fluviatilis – kręgowiec (z gromady Cyclostomata) odżywiający się śluzem i krwią zwierząt wodnych.

Żywiciel pośredni – organizm, w którym pasożyt realizuje część cyklu rozwojowego, przed osiągnięciem dojrzałości płciowej. W cyklu danego parazyta może występować kilku żywicieli pośrednich.

Żywiciel ostateczny – organizm, w którym parazyt finalizuje swój etap rozwoju i osiąga zdolność do rozmnażania.

Żywiciel główny – organizm, który jest docelowym i najbardziej preferowanym żywicielem określonego parazyta. Żywiciel główny ulega masowej i intensywnej inwazji – zakażeniu pasożytem. Inwazja to wniknięcie parazyta do organizmu żywiciela. Charakteryzuje się ją intensywnością (liczbą pasożytów znajdujących się w jednym gospodarzu) i ekstensywnością (ilość /procent/ osobników populacji zarażonych pasożytem).

Żywiciel uboczny – organizm, który nie jest głównym i docelowym żywicielem danego pasożyta. Wykazuje małe nasilenie inwazji w porównaniu z żywicielem głównym.

Parazyty monokseniczne (=stenokseniczne) mogą pasożytować na jednym gatunkowo żywicielu lub na żywicielach blisko spokrewnionych taksonomicznie, np. tasiemiec nieuzbrojony Taenia saginata (żywicielem ostatecznym jest człowiek), wesz ludzka Pediculus humanus, węgorek świński Strongyloides ransomi (żywiciele to świnia i dzik), Nosema apis (pasożytuje w cewkach Malpighiego pszczół). Pasożyty monokseniczne wykazują dużą specyficzność biologiczną do swoich żywicieli.

Parazyty polikseniczne (=eurykseniczne) – pasożytują na różnych, często odległych systematycznie żywicielach, np. motylica wątrobowa Fasciola hepatica, tasiemiec bąblowiec – Echinococcus granulosus, Toxoplasma gondi.

A jak wygląda sprawa parazytyzmu w świecie roślin?

Szacuje się, że istnieje około 3 tysięcy gatunków roślin kwiatowych mających zdolność wykształcania organów inwazyjnych określanych mianem ssawek (haustorium).Haustoria służą pasożytom do absorbowania wodnego roztworu soli mineralnych i składników organicznych z tkanek żywiciela (gospodarza). Ponadto wydzielają enzymy umożliwiające inwazję.

Rośliny pasożytnicze w zależności od stopnia uzależnienia od żywiciela pod względem troficznym podzielić można na:

Pasożyty obligatoryjne (całkowite, bezwzględne), czyli holopasożyty = holoparazyty. Nie posiadają zdolności przeprowadzania fotosyntezy. Jednakże nie zawsze są bezzieleniowe (bezchlorofilowe), czyli pozbawione chlorofilu. Niekiedy (niektóre gatunki kanianki i zarazy, np. Cuscuta reflexa) zawierają niewielką ilość chlorofilu. Od gospodarza pobierają niezbędne składniki pokarmowe (białka, lipidy, witaminy, cukrowce), sole mineralne i wodę, w pełni uzależniając się od niego, np. rodzaje: łuskiewnik Lathraea, zaraza Orobanche, kanianka, Cuscuta.

Pasożyty fakultatywne (względne, częściowe), czyli semiparazyty (półpasożyty). Mają zdolność fotosyntezy, jednakże pobierają od żywiciela wodę i sole mineralne. Niektóre bez pasożytowania nie są zdolne do rozwijania kwiatów, np. rodzaj szelężnik Rhinanthus = Alectorolophus. Inne natomiast (np. rodzaj świetlik Euphrasia) w razie niemożności pasożytowania rozwijają kwiaty, jednakże w mniejszej ilości, a wydane owoce są drobniejsze.

Jeśli pasożyt zapuszcza ssawki tylko do korzeni wówczas określa się go mianem pasożyta korzeniowego. Taki pasożyt niekoniecznie musi prowadzić podziemny tryb życia. Pasożytem korzeniowym i zarazem prowadzącym głównie podziemny tryb życia jest łuskiewnik Lathraea. Szelężnik Rhinanthus jest pasożytem korzeniowym, ale większa część jego ciała (pęd) egzystuje nad powierzchnią ziemi /Różański 2000/.

Inne ważne pojęcia:

Parazytobotanika – dział botaniki zajmujący się roślinami pasożytniczymi.

Parazytofit – roślina pasożytnicza (zarówno pasożyt całkowity jak i półpasożyt). Parazyt to termin ogólny, odnoszący się do wszystkich organizmów pasożytniczych (grzyby, bakterie, wirusy, zwierzęta).

Semiparazytofit – roślina półpasożytnicza.

Holoparazytofit – pasożyt (roślina) obligatoryjny, całkowity.

Haustoriogeneza – rozwój i wzrost ssawek (haustorium).

Parazytyzm – pasożytnictwo; holoparazytyzm – pasożytnictwo całkowite, semiparazytyzm – półpasożytnictwo.

Parazytyczny – pasożytniczy.

Pasożyt roślinny (fitoparazyt) – pasożyt nie będący rośliną ! (zwierzęta, wirusy, bakterie, grzyby), ale pasożytujący na roślinach.

Fitoparazytologia – nauka o pasożytach roślin uprawnych (dział fitopatologii, czyli nauki o chorobach roślin).

Parazytoidyzm – pasożytnictwo doprowadzające do śmierci żywiciela.

Parazytoid – pasożyt uśmiercający żywiciela po pewnym okresie pasożytowania.

Parazytoza – choroba wywołana przez pasożyty.

 

Zarys systematyki organizmów pasożytniczych
omawianych na zajęciach

---

Podkrólestwo: Protista (Protozoa) – pierwotniaki

Typ: Sarcomastigophora

Podtyp: Mastigophora (dawniej Flagellata) - wiciowce

Gromada: Zoomastigophora – wiciowce zwierzęce

Rząd: Kinetoplastida

Trypanosoma brucei (świdrowiec): T. gambiense, T. rhodesiense

Leishmania tropica, Leishmania donovani - leiszmania

Rząd: Diplomonadina

Giardia lamblia (Lamblia intestinalis) – lamblia jelitowa

Rząd: Trichomonadida

Trichomonas vaginalis – rzęsistek pochwowy

Podtyp: Sarcodina – sarkodowe (zarodziowce)

Nadgromada: Rhizopoda - korzeninóżki

Gromada Amoebozoa - pełzakowce

Rząd: Amoebida – ameby nagie

Entamoeba histolytica – pełzak czerwonki

Typ: Apicomplexa

Gromada: Gregarinia - gregaryny

Rząd: Eugregarinida

Monocystis agilis

Gromada: Coccidia - kokcydie

Rząd: Toxoplasmidia

Toxoplasma gondii

Gromada: Hematozoa - krwinkowce

Rząd: Haemosporida

Plasmodium vivax – zarodziec malaryczny

Rząd: Piroplasmida

Babesia microti, B. bovis, B. divergens

Podkrólestwo: Animalia (Zoa) - zwierzęta

Typ: Platyhelminthes - płazińce

Gromada: Trematoda - przywry

Fasciola hepatica – motylica wątrobowa

Gromada: Cestoda - tasiemce

Diphyllobothrium latum – bruzdogłowiec szeroki

Taenia saginata – tasiemiec nieuzbrojony

Taenia solium – tasiemiec uzbrojony

Echinococcus granulosus – tasiemiec bąblowiec

Typ: Nemathelminthes - obleńce

Gromada: Nematoda - nicienie

Enterobius vermicularis – owsik ludzki

Ascaris lumbricoides – glista ludzka

Trichinella spiralis – włosień spiralny

Toxocara canis- glista psia

Toxocara cati – glista kocia

Trichocephalus trichiurus – włosogłówka ludzka

Filaria medinensis – nitkowiec podskórny

Filaria sanguinis hominis – nitkowiec ludzki

Typ: Annelida - pierścienice

Gromada: Hirudinea - pijawki

Hirudo medicinalis – pijawka lekarska

Haemopis sanguisuga – pijawka końska

Typ: Arthropoda - stawonogi

Podtyp: Chelicerata - szczękoczułkowce

Gromada: Arachnida - pajęczaki

Podgromada: Acarida - roztocze

Sarcoptes scabiei – świerzbowiec

Dermanyssus gallinae – ptaszyniec

Neotrombicula autumnalis – swędzik jesienny

Ixodes ricinus – kleszcz pospolity

Argas reflexus – obrzeżek gołębi

Demodex folliculorum – nużeniec ludzki

Dermatophagoides pteronyssinus – skórożarłoczek skryty

Podtyp: Eutracheata – tchawkodyszne

Gromada: Insecta – owady

Rząd: Anoplura – wszy

Gatunek: Pediculus humanus – wesz ludzka

Podgatunek: P. humanus capitis – wesz głowowa

Podgatunek: P. humanus vestimenti – wesz odzieżowa

Gatunek: Phthirius pubis – wesz łonowa

Rząd: Heteroptera – pluskwiaki różnoskrzydłe

Cimex lectularius – pluskwa domowa

Rząd: Aphaniptera – pchły

Pulex irritans – pchła ludzka

Rząd: Diptera – dwuskrzydłe

Anopheles maculipennis – komar widliszek

Culex pipiens – komar brzęczący

Stomoxys calcitrans – bolimuszka

Tabanus – bąki

Podkrólestwo: Fungi (Mycota) – grzyby

Rodzaj: Aspergillus

Aspergillus fumigatus

Rodzaj: Candida

Candida albicans

Rodzaj: Cryptococcus

Cryptococcus neoformans

Rodzaj: Geotrichum

Geotrichum candidum

Rodzaj: Monosporium

Monosporium apiospermum (Allescheria boydii)

Rodzaj: Epidermophyton

Epidermophyton floccosum

Rodzaj: Trichophyton

Trichophyton rubrum

Trichophyton schoenleinii

Trichophyton verrucosum

Trichophyton violaceum

Trichophyton tonsurans

Trichophyton mentagrophytes

Rodzaj: Microsporum

Microsporum canis

Microsporum auduini

Pasożytnicze pierwotniaki Protista

Pasożyt: świdrowiec Trypanosoma brucei

Parazytoza: śpiączka afrykańska Trypanosomosis brucei (=Trypanosomatosis africana)

Morfologia. Pierwotniak (wiciowiec) kształtu wrzecionowatego, długości 15-30 µm. Zawiera wić i błonkę falującą – organelle ruchu. Jądro leży centralnie. U podstawy wici zlokalizowane jest ciałko podstawowe i kinetoplast (blefaroplast). Kinetoplast to organella woreczkowata, otoczona dwiema błonami elementarnymi, zawierająca zestaw enzymów charakterystyczny dla mitochondrium. U świdrowców jest częścią mitochondrium. Posiada własne DNA kodujące swoiste białka strukturalne i enzymatyczne. Procesy zachodzące w kinetoplaście dostarczają energię niezbędną do poruszania wici. Nazwa rzędu Kinetoplastida pochodzi właśnie od tej organelli.

Biologia. Cykl rozwojowy. Parazyt pobiera pokarm całą powierzchnią ciała. Rozmnaża się przez podział podłużny. Pasożytuje we krwi i w limfie, poruszając się ruchem świdrowatym; stąd przedostaje się do płynu mózgowo-rdzeniowego.

Przenosicielami parazytów są muchy z rodzaju Glossina (tse-tse). Pasożytują we krwi człowieka i antylop. Antylopy stanowią więc rezerwuar pasożyta. Antylopy nie wykazują objawów chorobowych. Żywicielem pośrednim jest mucha tse-tse, a żywicielem ostatecznym –człowiek. W jelicie much następuje rozmnażanie pasożyta. Podczas odżywiania się krwią, muchy tse-tse przenoszą pasożyta z antylopy lub z zakażonego człowieka na osobnika zdrowego. Zakażenie objawia się powiększeniem węzłów chłonnych, głównie karkowych (objaw Winterbottona), wątroby i śledziony. Występują 1-4-dniowe ataki gorączki, wysięki okołostawowe, swędzące plamy i wysypki skórne, opuchnięcie okolic oczu. Gdy pasożyt przedostanie się do płynu mózgowo-rdzeniowego dochodzi do zaburzeń neurologicznych i ruchowych: bóle głowy, drżenie języka, drżenie mięśni twarzy i kończyn, szybkie zmiany nastroju, omamy, zaburzenia mowy. W końcowym stadium choroby występuje apatia i przedłużające się stany śpiączki kończące się śmiercią.

        Diagnostyka. Pasożyta stwierdza się badaniem mikroskopowym (mikroskop świetlny lub fluorescencyjny) rozmazów krwi w izotonicznym roztworze chlorku sodu (obserwacje przyżyciowe). Do wybarwiania preparatów stosuje się barwnik Giemsy. Osad płynu mózgowo-rdzeniowego również zawiera świdrowce.

Leczenie. Pozajelitowo (dożylnie lub domięśniowo) podaje się Pentamidine (Pentacarinat): 4 mg/kg m.c. (w formie izetionianu) co drugi dzień (7-10 wstrzyknięć).

W II etapie choroby (objawy neurologiczne) podaje się Melarsoprol – powolny wlew dożylny 3,6 mg dz. przez 3-4 dni; kuracje powtarza się po 7 dniach.

        Uwagi. Wyróżnia się dwa rodzaje choroby: trypanosomatoza rodezyjska (podgatunek Trypanosoma rhodesiense (we wschodniej Afryce), która powoduje wczesne uszkodzenie układu nerwowego, zapalenie mięśnia sercowego i daje złe rokowania, a także trypanosomatoza gambijska (podgatunek T. gambiense) o wolniejszym przebiegu i późnymi zmianami patologicznymi w układzie nerwowym.

        W Ameryce Południowej i Środkowej rozpowszechniona jest śpiączka amerykańska (choroba Chagasa), wywołana przez gatunek Trypanosoma cruzi. Przenosicielem pierwotniaka są pluskwiaki. Pasożyt przedostaje się przez uszkodzona skórę.

 

Pasożyt: Rzęsistek pochwowy Trichomonas vaginalis

Parazytoza: Rzęsistkowica Trichomonosis

           

           Morfologia. Biologia. Ciało kształtu owalnego lub gruszkowatego, długości 10-30 µm. Pierwotniak posiada 4 wici i błonkę falująca jako organellum ruchu. Odżywia się nabłonkiem dróg rodnych i moczowo-płciowych oraz płynami ustrojowymi. Pasożytuje w układzie rozrodczym (pochwa, szyjka macicy, gruczoł krokowy, nasieniowody) oraz w cewce moczowej (u mężczyzn moczowo-płciowej). Zarażenie następuje przy kontaktach seksualnych, używanie tych samych urządzeń sanitarnych (np. miednice, gąbki, ręczniki) co osoba zarażona. Pasożyt może rozpowszechniać się w basenach z podgrzewaną wodą słabo chlorowaną. U lesbijek występuje szczep oporny na metronidazol.

           Objawy. Kobiety: zaburzenia w oddawaniu moczu, świąd, upławy zielonkawe lub żółtawe, pieniste, o niemiłej woni, wypryski wokół warg sromowych, stan zapalny, owrzodzenia śluzówki pochwy, bóle podczas stosunków płciowych, pieczenie narządów płciowych, zaburzenia miesiączkowania, alkaliczny odczyn wydzieliny pochwy.

           Mężczyźni: swędzenie cewki moczowo-płciowej, zapalenie żołędzia i (lub) napletka, szklista wydzielina z prącia (głównie poranna), zaburzenia w oddawaniu moczu. Rzadziej zapalenie gruczołu krokowego czy najądrzy.

           Diagnostyka: badanie wymazów z pochwy lub wydzieliny z prącia; barwienie Giemsy, safraniną lub błękitem Evansa. Niebarwione preparaty ogląda się w ciemnym polu widzenia.

           Leczenie: Metronidazol – 1,5-2 g jednorazowo lub 250 mg 3 razy dz. przez 7-10 dni. Tinidazol – 2 g jednorazowo. U kobiet dodatkowo – tabletkę dopochwowo 500 mg przed snem. Leczenie dotyczy wszystkich członków rodziny zakażonej (zkażonego).

Profilaktyka: unikanie przygodnych stosunków płciowych, przestrzeganie zasad higieny, wystrzeganie się publicznych wanien, miednic i cudzych przyborów higienicznych.

 

Pasożyt: Leiszmania Leishmania donovani et Leishmania tropica

Parazytoza: Leiszmanioza Leishmaniosis

        Leiszmaniozy występują w Afryce, w Ameryce Pd., w południowej Europie i w Azji. Spośród wielu opisanych gatunków najważniejsze to: Leishmania Donovani – leiszmania Donovana (od nazwisk badaczy Leishman, Donovan), Leishmania tropica – leiszmania tropikalna, Leishmania brazilensis – leiszmania brazylijska, Leishmania aethiopica – leiszmania abisyńska, Leishmania maior – leiszmania większa. Leiszmania brazylijska, leiszmania tropikalna, leiszmania większa i leiszmania abisyńska wywołują leiszmaniozę skórno-śluzową – pendynkę. Leiszmania Donovana (podgatunki L. infantum, L. Chagasi) powoduje leiszmaniozę trzewną – kala-azar (czarna febra). Wymienione gatunki obejmują szereg podgatunków i szczepów (wyróżnianych na podstawie charakteru zmian chorobowych jakie wywołują i rodzaju lekooporności). Na tę chorobą choruje około 100 milionów ludzi.

Morfologia. Pierwotniak (wiciowiec) przybierający dwie postacie: wiciową i bezwiciową. Bezwiciowa forma jest owalna i pasożytuje (wewnątrzkomórkowo!) u zwierząt ciepłokrwistych (pies, człowiek). Forma wiciowa (kształt wrzecionowaty) pasożytuje w przewodzie pokarmowym owadów – muchówek z rodzaju Phlebotomus.

Objawy choroby.

Leiszmanioza skórno-śluzowa: pierwotniak przenoszony jest na osobniki zdrowe przez muchówki (samice ssące krew), głównie z zakażonych psów, gryzoni i ludzi. W miejscach wysysania krwi (po 2 tygodniach lub kilku miesiącach) pojawiają się początkowo obrzęki (guzy), potem owrzodzenia, do których przyłączają się zakażenia bakteryjne (zakażenia wtórne). W krwinkach napływających do zmiany zapalnej pasożytują wiciowce. Owrzodzenia utrzymują się nawet 2 lata, po czym zanikają pozostawiając po sobie szpecące blizny i przebarwienia. Węzły chłonne są powiększone. Leiszmanioza brazylijska ma postać rozproszoną i obejmuje także błony śluzowe (narządy płciowe, jama ustna, jama nosowa).

Leiszmanioza trzewna: pierwotniak przenoszony jest przez muchówki. Choroba rozwija się około 3 miesięcy. Objawami są: nocne gorączki, biegunka, kaszel, powiększenie śledziony i wątroby, niedokrwistość, owrzodzenia na śluzówkach, przebarwienia (szare zabarwienie) skórne. Pasożyt atakuje komórki szpiku, wątroby, śledziony komórki śródbłonków i makrofagi. Wiciowiec rozmnaża się przez podział. Nie leczona kończy się śmiercią.

Leczenie. Pentamidine – 3-4 mg/kg mc. co drugi dzień. Kuracja obejmuje 8-10 wstrzyknięć domięśniowych lub dożylnych. Od dawna są stosowane w leczeniu związki antymonu: Pentostam, Triostam, Stilbogluconate, Hydroxystilbamidine – 20 mg/kg m.c. 1 raz na dobę powolny (1-2 godzinny) wlew dożylny. W razie oporności dodatkowo Allopurinol: 10-20 mg/kg m.c./24 h w 3 dawkach. Preparatu antymonu są bardzo toksyczne i obecnie wychodzą z użycia.

Pasożyt: Lamblia Lamblia intestinalis (=Giardia lamblia)

Parazytoza: Lamblioza = Giardioza Lambliosis (Giardiosis)

           Morfologia. Biologia. Ciało kształtu gruszkowatego, długości 10-20 µm. Zawiera cztery pary wici, 2 pałeczki usztywniające – aksonemy oraz dwa jądra. Strona grzbietowa jest wypukła, a brzuszna płaska. W przedniej części posiada krążek czepny. Rozmnaża się przez podział. Ma zdolność tworzenia cyst – encystacji. Cysty wydalane są z kałem (1 g kału może zawierać kilka milionów cyst). Osiedla się w jelicie cienkim, w trzustce i w drogach żółciowych. Odżywia się nabłonkiem i krwią. Lamblioza przebiega w formie utajonej lub ostrej. Wiele ludzi jest zakażonych lamblią. Zakażenie następuje po spożyciu wody i pokarmu zanieczyszczonych cystami. Owady i zwierzęta mają zdolność przenoszenia cyst z kału na pożywienie.

           Objawy: nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha, gorączka, owrzodzenia jelit, stany zapalne dróg żółciowych i trzustki, żółtaczka. Lambliozie towarzyszy często zakażenie bakterią Helicobacter pylori.

           Diagnostyka: badanie treści dwunastniczej lub kału na obecność pasożyta; barwienie płynem Lugola lub hematoksyliną. Test ELISA – wykrywa antygen lamblii.

           Leczenie: Metronidazol 1-1,5 g/24 h w 3 dawkach przez 5 dni lub Tinidazol –600 mg/24 h w dwóch dawkach przez 5 dni.

        Epidemiologia. Choroba częsta, zwłaszcza wśród młodzieży. Profilaktyka to zachowanie podstawowych zasad higieny i czystości pożywienia oraz wody. Zakażenie następuje głównie po spożyciu brudnych warzyw i owoców oraz podczas zabaw ze zwierzętami, które uprzednio zanieczyściły ciało (sierść, jamę ustną) odchodami.

Pasożyt: Babesia Babesia microti, Babesia divergens et Babesia bovis

Parazytoza: Babeszioza Babesiosis

Chorobę (opisywana w Europie i w Ameryce Północnej) wywołują pierwotniaki z rzędu Piroplasmida. Żywicielem Babesia microti jest nornica, natomiast B. bovis i B. divergens – przeżuwacze. Żywicielem jest również bezkręgowiec: kleszcz z rodzaju Ixodes. Zakażone kleszcze przenoszą pasożyty do krwi człowieka, zatem babeszioza to choroba odzwierzęca. Babesie pasożytują w krwinkach. Babesie mają kształt rogalikowaty, o wymiarach 1,5-2x0,4-0,5 µm. B. divergens wywołuje u bydła chorobę o nazwie krwawy mocz.

Babeszioza u człowieka objawia się gorączką, dreszczami, krwiomoczem, nudnościami, wymiotami, niedokrwistością hemolityczną, powiększeniem wątroby i śledziony. Niekiedy kończy się śmiercią.

Leczenie polega na podawaniu preparatów chininowych i klindamycyny. W intensywnym zakażeniu konieczna jest wymienna transfuzja krwi.

Pasożyt: Zarodziec malaryczny Plasmodium vivax

Parazytoza: Zimnica Malaria

        Biologia. Cykl rozwojowy. Żywicielem pośrednim pasożyta jest człowiek. W organizmie człowieka rozmnaża się bezpłciowo. Żywicielem ostatecznym jest komar z rodzaju Anopheles. W ciele komara parazyt rozmnaża się płciowo i bezpłciowo.

Zakażony komar ssąc krew wprowadza do organizmu człowieka sporozoity. Sporozoity wraz z krwią płyną do wątroby, śledziony i węzłów chłonnych. Tutaj przekształcają się w schizonty, dzielące się na kryptozoity. Jest to tzw. schizogonia pozakrwinkowa (egzoerytrocytarna). Po około 14 dniach kryptozoity przenikają do krwinek, gdzie tworzą pierścieniowate formy. W erytrocytach przekształcają się w schizonty właściwe, które ulegają podziałowi na merozoity. To stadium cyklu rozwojowego pasożyta nosi nazwę schizogonii krwinkowej (endoerytrocytarnej). Podczas podziałów schizontów na merozoity dochodzi do masowego pękania krwinek. Objawia się to dreszczami, gorączką, uczuciem zimna i obfitymi potami. Taki gorączki pojawiają się co 48 h. Po około 5 dniach niektóre merozoity przeobrażają się w makro- i w mikrogametocyty (mikro- i makrogamonty). Podczas wysysania krwi komar pobiera gamonty, które w jego ciele przekształcaja się w mikro- i w makrogamety; dochodzi do zapłodnienia i powstania ruchliwej zygoty – ookinety. Ookineta przebija ścianę przewodu pokarmowego i osiedla na zewnętrznej jego stronie, przekształcając się w oocystę. Oocysta przechodzi w sporocystę, która po podziale daje sporozoity. Sporozoity przedostają się do ślinianek komara i wraz ze ślina opuszczają ciało owada.

Diagnostyka. Krew do badań najlepiej pobierać w czasie wystąpienia gorączki i uczucia zimna. Można zastosować barwienie Giemsy-Romanowskiego. W krwinkach spostrzec można charakterystyczne pierścienie z czerwonym oczkiem.

        Leczenie. Najczęściej: chlorochina (Arechin): per os pierwsza dawka 4 tabl. 250 mg, po 6 h 2 tabl. 250 mg, potem przez 3 dni po 500 mg 1 raz dz. W II etapie leczenia podaje się prymachinę (Primaquin) 15 mg dziennie przez 2 tygodnie. W razie oporności stosuje się Fansidar (pirymetamina 25 mg+sulfadoksyna 500 mg) – 3 tabl. lub 3 amp. domięśniowo jednorazowo.

Epidemiologia. Zapobieganie zimnicy polega głównie na biologicznym i chemicznym zwalczaniu komarów w różnych stadiach rozwojowych. Zapobieganie przedostawaniu się komarów do pomieszczeń mieszkalnych. Duże znaczenie ma chemioprofilaktyka (Meflochin = Lariam, Mefloquin: 250 mg raz na 7 dni; Arechin 1 raz w tygodniu 500 mg, kurację zastosować z 1 tygodniowym wyprzedzeniem wyjazdu do kraju w którym panuje zimnica).

 

Pasożyt: Toksoplazmowiec Toxoplasma gondii

Parazytoza: Toksoplazmoza Toxoplasmosis

Morfologia. Pierwotniak z gromady Coccidia; ma kształt rogalikowaty, zaostrzony w przodzie ciała i wyposażony w aparat apikalny. Jądro leży centralnie.

Biologia. Cykl rozwojowy. Pasożytuje w miocytach i w neuronach. Żywicielami są: człowiek, gryzonie, ptaki, psy, koty, przeżuwacze. Około 50% populacji ludzkiej jest zarażona tym pasożytem. Zakażenie następuje za pośrednictwem krwi (pracownicy rzeźni) i zanieczyszczonego cystami pożywienia oraz wody. Poważnym źródłem zakażenia jest surowe i półsurowe mięso zakażone cystami. Dzieci zakażają się najczęściej wkładając do ust przedmioty zanieczyszczone cystami i przytulając twarz do zakażonych zwierząt. U kota opisano pełen cykl rozwojowy parazyta wraz z rozmnażaniem płciowym.

Z cyst (oocyst) rozwijają się trofozoity, atakujące komórki gospodarza. Układ immunologiczny żywiciela ogranicza liczebność parazyta w organizmie. Pod wpływem antygenów pasożyta następuje aktywacja cytotoksycznych limfocytów grasicozależnych T, zwiększona synteza interferonu gamma oraz wzrost stężenia immunoglobulin IgG, IgM i IgA. Przeciwciała przeciwko toksoplazmozie utrzymują się w osoczu nawet do końca życia żywiciela. Toksoplazmoza występuje w formie aktywnej lub utajonej. Ma zdolność przenikania przez łożysko do krwi płodu wywołując toksoplazmozę wrodzoną. Toksoplazmoza może więc być wrodzona lub nabyta. Zakażenie (śródmaciczne) płodu jest niebezpieczne bowiem konsekwencją tego są zaburzenia rozwojowe: wodogłowie, małogłowie, zwapnienia w mózgu, uszkodzenie wzroku, wrodzone wady serca i nerek. Pasożyt przenika do płodu w razie wystąpienia parazytozy u matki, zwłaszcza gdy jest seroujemna, czyli nie posiada przeciwciał i wcześniej nie zetknęła się z pierwotniakiem. Przed zaplanowaniem ciąży warto więc zorientować się, czy kobieta posiada przeciwciała przeciwko antygenom toksoplazmowca. Leki immunosupresyjne oraz AIDS sprzyjają rozwojowi i ekspresji pasożyta.

Diagnostyka. Obecnie stosuje się testy: ELISA – test immunoenzymatyczny, który wykrywa swoiste immunoglobuliny A, M i G i wyraża w jednostkach międzynarodowych IU lub w absorbancjach; OIF – określa odczyn immunofluorescencji – określa zawartość przeciwciał IgG w IU i w mianie. Ujemność testu wskazuje na brak przeciwciał; ISAGA – aglutynacja immunoabsorpcyjna wykrywająca swoiste IgA i IgM. Badania mikroskopowe płynu mózgowo-rdzeniowego, szpiku lub limfy z węzłów chłonnych są trudne do wykonania (barwienie Giemsy).

Objawy toksoplazmozy. Istnieje kilka postaci klinicznych tej choroby: węzłowa (najczęściej u młodych ludzi i dzieci: powiększenie i bóle węzłów chłonnych, głównie karkowych, szyjnych i potylicznych, stan podgorączkowy lub gorączka), narządu wzroku (zmiany zapalne i zwyrodnieniowe w siatkówce i naczyniówce), neurologiczna (stan zapalny mózgowia, ropień mózgu, zmienność nastrojów, zaburzenia ruchowe, bóle głowy, niedowład połowiczy, padaczka), układowa (towarzyszy białaczkom, AIDS, nowotworom, szpiczakom, ziarnicy złośliwej, ponadto po przeszczepach i leczeniu sterydami nadnerczy), wrodzona (wiadomo), przewlekła (każda postać może przybrać charakter przewlekły: bóle mięśni, zaburzenia snu, bóle stawów, nadmierna potliwość), płucna i sercowa (zapalenie płuc, zapalenie mięśnia sercowego).

Leczenie. Pirymetamina: 0,5-1 mg/kg mc./24 h przez 2-4 tygodnie oraz spiramycyna (Rovamycin) – 2-3 g/24 h. Ten zestaw zastępuje preparat Fansidar zawierający pirymetaminę i sulfadoksynę.

Epidemiologia. Profilaktyka: niespożywanie surowego mięsa, zwłaszcza podczas ciąży, unikanie kontaktu z kotami podczas ciąży. Unikanie piaskownic i gleb zanieczyszczonych odchodami zwierzęcymi, gównie kocimi (zagrożenie u dzieci i kobiet ciężarnych). Dbanie o czystość placów zabaw i zabawek (zapobieganie kontaktowi zwierząt z zabawkami dzieci). Dbanie o czystość pożywienia (warzywa, owoce).

 

Pasożyt: Pełzak czerwonki Entamoeba histolytica

Parazytoza: Czerwonka pełzakowa = pełzakowica Amoebosis

           

        Biologia. Kształt ciała zmienny, średnica 10-60 µm, wytwarza wypustki cytoplazmatyczne, dzięki czemu porusza się (pełzając). Posiada wodniczki pokarmowe, tętniące, jedno jądro i materiały zapasowe. Pożera krwinki czerwone i enterocyty. Występuje w dwóch formach: minuta (drobna 10-20 µm) i magna (wielka 30-60 µm). Forma mała ma zdolność tworzenia cyst, podczas gdy forma magna nie ma tej zdolności. Minuta odżywia się w świetle jelita grzybami i bakteriami. Magna jest pasożytem i fagocytuje komórki jelita. Rozmnażają się przez podział. Minuta tworzy cysty, które są wydalane z kałem. Zakażenie następuje po spożyciu wody lub pokarmu zanieczyszczonych cystami. W jelicie następuje ekscystacja – wydostanie się wielojądrowej (4) metacysty i podział jej na osobniki monokariotyczne (po mitozie 8 osobników).

           Objawy: bóle brzucha, kolki, gorączka, dreszcze, nudności, wzdęcia, biegunka z domieszką krwi, owrzodzenia jelit, brak apetytu, neurastenia. Przyśpieszone OB., powiększenie i bóle wątroby. W poważnym przebiegu dochodzi do rozdęcia jelita grubego, a nawet jego przedziurawienia (ostry brzuch), co grozi zgonem (50% śmiertelność). W razie przedostania się pełzaka do narządów miąższowych powstają ropnie, np. ropień wątroby.

        Diagnostyka: badanie kału (barwienie hematoksyliną) i stwierdzenie obecności parazytów. Testy ELISA wykrywające antygeny pełzaka w kale.

        Leczenie: Metronidazol (Flagyl) – 10-15 mg/kg mc. 3 razy dziennie przez 8-10 dni lub Tinidazol – 1 g 2 razy dz. przez 3 dni.

        Epidemiologia. Choroba występuje głównie w Afryce, Azji i w Ameryce. Profilaktyka polega na zachowaniu warunków higienicznych w pomieszczeniach mieszkalnych i sanitarnych. Należy pić wodę przegotowaną i spożywać czysty pokarm.

Platyhelminthes (=Platodes, Plathelminthes)

Typ: Platyhelminthes - płazińce

Gromada: Trematoda - przywry

Fasciola hepatica – motylica wątrobowa

Gromada: Cestoda - tasiemce

Diphyllobothrium latum – bruzdogłowiec szeroki

Taenia saginata – tasiemiec nieuzbrojony

Taenia solium – tasiemiec uzbrojony

Echinococcus granulosus – tasiemiec bąblowiec

Parazyt: motylica wątrobowa Fasciola hepatica

Parazytoza: fascioloza Fasciolosis

       Dane ogólne. Pasożyt dwudomowy. Żywicielem ostatecznym jest ssak (dzik, świnia, przeżuwacze, duże gryzonie, człowiek), a pośrednim – bezkręgowiec błotniarka moczarowa Galba truncatula (stara nazwa Lymnaea truncatula). U ssaków pasożytuje głównie w układzie żółciowym, rzadziej w trzustce, płucach czy węzłach chłonnych.

Morfologia i anatomia. Ciało listkowate, spłaszczone, barwy białej, na brzegach szarawej, nieco przeźroczyste, zaostrzone lancetowato. Dorasta do 5 cm długości. Ciało okryte kutikulą, czyli oskórkiem chroniącym przed strawieniem w przewodzie pokarmowym żywiciela. Kolce na oskórku ułatwiają zaczepianie się o ścianki narządów wewnętrznych gospodarza. W przedniej części ciała leży przyssawka okołogębowa (realizuje funkcje czepne i ssące), a po stronie brzusznej druga przyssawka – brzuszna, pełniąca funkcje czepne. Kutikula jest wytworem nabłonka wora skórno-mięśniowego. Wnętrze ciała wypełnia parenchyma, w której zlokalizowane są narządy wewnętrzne.

Do nabłonka docierają zmysły dotyku. Układ nerwowy zbudowany jest z dwóch głównych (rozgałęzionych) pni nerwowych, połączonych pierścieniem okołoprzełykowym.

Układ wydalniczy typu protonefrydialnego zbudowany z kanału centralnego (środkowego), kanalików doprowadzających, rozpoczynających się komórkami płomykowymi zbierającymi metabolity płynne. Ujście układu leży w tylnej części ciała (otwór wydalniczy). Komórki płomykowe wyposażone są w liczne, przylegające do siebie rzęski. Zachodzi tutaj ultrafiltacja płynów i tworzenie moczu.

Układ pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym uzbrojonym w przyssawkę okołogębową. Otwór prowadzi do krótkiego przełyku, który następnie przechodzi w dwa główne kanały jelita. Jelito silnie rozgałęzia się, przez co pełni funkcje trawienne i rozprowadzające pokarm po ciele. Trawienie jest wewnątrzkomórkowe! Brak układu krążenia. Przełyk ( w pewnym sensie można go określić mianem gardzieli) wraz z przyssawką wykazuje aktywność ssąco-tłoczącą. Motylica odżywia się śluzem, krwinkami, żółcią i nabłonkiem. Między przyssawkami mieści się ujście układu rozrodczego.

Motylica to obojnak, czyli hermafrodyta. Układ rozrodczy plemnikotwórczy zbudowany jest z jąder, nasieniowodów, kanału wytryskowego, prącia. Prącie wypsażone jest w miocyty i może wysuwać się na zewnątrz. Układ produkujący komórko jajowe – ovocyty zbudowany jest z jajnika, gruczołów i przewodów żółtkowych, jajowodu, macicy, kanału Laurera i gruczołu skorupkowego. Rozszerzona część jajnika to ootyp, w którym zachodzi zapłodnienie. Gruczoły i przewody żółtkowe wyposażają ovocyty w materiały odżywcze. Kanał Laurera biegnący od ootypu otwiera się samodzielnie na zewnątrz. Zaplemnienie jest krzyżowe. W macicy zachodzi dojrzewanie zapłodnionych jaj.

Cykl rozwojowy. Zapłodnione jaja wraz z żółcią zostają przesunięte do jelit, a następnie wydalone z kałem. Gdy jaja przedostaną się na podmokłą glebę, na mokrą roślinność, do rowów melioracyjnych, wówczas wylęgają się z nich orzęsione, pływające larwy – dziwadełka (miracidia, l.poj. miracidium – dziwadełko). Dziwadełka żyją kosztem zapasowego glikogenu zgromadzonego w komórkach ciała. Larwy wnikają do jamy oddechowej, a następnie wątrobotrzustki ślimaka – błotniarki i przekształcają w sporocysty. Ze sporocyst powstają redie, a z tych z kolei – cerkarie. Z każdej redii powstaje 15-20 cerkarii. Cerkarie posiadają ogonek, będący organem ruchu w wodzie. Wydostają się one z ciała ślimaka przez otwór odddechowy do wody i swobodnie pływają przez 30-34 godziny. W budowie zawierają układ wydalniczy, przyssawkę, układ nerwowy i pokarmowy. Następnie tracą ogonek, wpełzają na rośliny, otaczają się osłonką i czekają na swojego żywiciela, będąc odpornym na wysychanie i wahania temperatury. Są to metacerkarie. Gdy żywiciel spożyje rośliny z maleńkimi metacerkariami wówczas pasożyt uwalnia się w przewodzie pokarmowym pod wpływem soków trawiennych i przedostaje do układu żółciowego lub trzustki, rozpoczynając pasożytowanie.

Objawy fasciolozy: gorączka, dreszcze, złe samopoczucie, osłabienie, nudności, wymioty, zaparcia (=obstrukcje) na przemian z rozwolnieniami, bóle brzucha, powiększenie i bóle wątroby i trzustki, eozynofilia, stan zapalny dróg żółciowych i trzustki, stany podżółtaczkowe, zmiany pokrzywkowe na skórze, przyśpieszone OB.

Diagnostyka. W kale i w treści dwunastniczej stwierdza się jaja pasożyta. Tomografia komputerowa pozwala na wykrycie zmian w wątrobie (ubytki). Ultrasonografia wykazuje zwężenie dróg żółciowych i zapalenie pęcherzyka żółciowego.

Epidemiologia i profilaktyka. Człowiek zaraża się metacerkariami żując przypadkowo źdźbła traw, jedząc szczaw lub zioła w formie świeżej (np. rzeżucha, mniszek, pokrzywa, żywokost). Zakażenie jest możliwe również przez spożycie zanieczyszczonej metacerkariami, nieprzegotowanej wody. Obecnie rzadko występuje, dotyczy z reguły ludności wiejskiej.

Fascioloza powoduje duże straty wśród bydła, owiec, kóz, saren, dzików i jeleni. W rolnictwie stosuje się odpowiednie zabiegi agrotechniczne, zmierzające do uregulowania stosunków wodno-powietrznych gleby (melioracje) oraz zmniejszenia liczebności populacji błotniarki moczarowej (pestycydy, nawożenie).

Leczenie. Stosuje się jeden z wymienionych preparatów:

Prazykwantel (Praziquantel): 25 mg/kg m.c. 3 razy dz. Lub 40 mg/kg m.c. jednorazowo (nazwy handlowe leku: Biltricide Bayer – tabl. 600 mg; Cesol Merck – tabl. 150 mg).

Albendazole (Albenza – tabl. 200 mg, Eskazole – tabl. 400 mg, Zentel SmithKline Beecham – tabl. 200 mg, fl. 20 ml – 5 ml zawiesiny zawiera 100 mg): dzieci 100 mg, dorośli 400 mg jednorazowo, po 7 dniach powtórnie zastosować lek; albo też 10-15 mg/kg m.c. przez 3-5 dni.

Bitinol – 50 mg/kg m.c. przez 2-4 tygodnie co dwa dni.

 

Ogólna budowa morfologiczna i anatomiczna

tasiemców Cestodes

           

Ciało tasiemców nosi nazwę strobilum (strobila). Strobilum zbudowane jest z główki – czerwiocha (scolex), szyjki i członów (proglotydy). Skolex wyposażony jest w narządy czepne (bruzdy przyssawkowe, haki, przyssawki). W szyjce powstają nowe człony (strefa wzrostu). Ostatnie człony, zwane macicznymi wypełnione są zapłodnionymi jajami i odrywają się od strobili. W członach dojrzałych następuje wytwarzanie komórek płciowych. W członach dojrzewających zachodzi rozwój narządów rozrodczych.

Ciało tasiemca okryte jest oskórkiem, pod którym leży nabłonek wora skórno–mięśniowego - tegumentum. Pod nabłonkiem leżą miocyty tworzące warstwę okrężną (zewnętrznie położona) i warstwę podłużną (głębiej położona). Na powierzchni ciała znajdują się kosmki, pełniące czynności absorpcyjne w stosunku do pokarmu (mleczka pokarmowego gospodarza). Mikrokosmki zwiększają efektywnie powierzchnię chłonną ciała tasiemca. Pod warstwą mięśni leżą mioblasty i komórki parenchymatyczne. Do nabłonka tegumentum docierają receptory dotyku. Pomiędzy komórkami parenchymy leżą ciałka wapienne.

Układ wydalniczy jest typu protonefrydialnego drabinkowego; zbudowany z czterech głównych kanałów. Obie pary kanałów leżą bocznie. Jeden kanał danej pary leży brzusznie, a jeden grzbietowo. Niekiedy jeden z kanałów (grzbietowych) zanika. W główce oraz przy końcu każdego członu kanały główne są połączone kanałami poprzecznymi. W pobliżu kanałów poprzecznych, w kanałach głównych znajdują się zastawki. Układ wydalniczy kończy się otworem wydalniczym. Każdy kanał posiada własny otwór na aktualnie ostatnim członie lub najpierw uchodzą do kurczliwego pęcherza moczowego. Komórki płomykowe zbierają metabolity płynne dokonują ultrafiltracji płynu wnętrza ciała.

Brak układu pokarmowego i układu krążenia. Oddychają beztlenowo (fermentacja).

Układ nerwowy to dwa główne pnie nerwowe biegnące bocznie. W główce leży spoidło poprzeczne (zwój centralny, mózgowy). Pod nabłonkiem tegumentum leżą sploty podskórnej sieci nerwowej. Pnie są rozgałęzione w członach.

Tasiemce są hermafrodytami – obojnakami.

Układ rozrodczy żeński zbudowany jest z jajników, jajowodów z ootypem. Z ootypem połączona jest pochwa i macica oraz gruczoł żółtkowy. Pochwa otwiera się otworem w zatoce płciowej.

Układ rozrodczy męski to jądra, przewody wyprowadzające schodzące się w nasieniowód, a ten kieruje się następnie do prącia uchodzącego w zatoce płciowej.

W zależności od gatunku macica ma osobne ujście lub go nie posiada i zapłodnione jaja wydostają się po rozerwaniu członu. Plemniki wnikają do ootypu przez pochwę. W ootypie zachodzi zapłodnienie jaj – owocytów (oocytów). U tasiemców zachodzi samozapłodnienie lub zaplemnienie krzyżowe. W zapłodnionych jajach znajduje się larwa – onkosfera, która zależnie od gatunku posiada haczyki lub rzęski. Onkosfera w ciele żywiciela przejściowego (pośredniego) przekształca się w finnę (wągier). W finnie rozwija się czerwioch, czyli główka (scolex).

Parazyt: bruzdogłowiec szeroki Diphyllobothrium latum

(dawna nazwa: Dibothriocephalus latus)

Parazytoza: difilobotrioza Diphyllobothriosis

Dane ogólne. Tasiemiec wielodomowy: żywicielem ostatecznym jest ssak: człowiek, pies, wydra, foka, lis, kot; żywicielami pośrednimi są: oczlik i ryba. U ssaków pasożytuje w jelicie cienkim.

Morfologia i anatomia. Tasiemiec ten dorasta do 10 m długości; ciało liczy wówczas około 4 tysięcy członów (proglotydów; l.poj. proglotyd – człon, l.mn. proglotydy, łac. proglottis). Główka – scolex, dawniej określana nazwą czerwioch ma długość 3 mm i dwie bruzdy przyssawkowe.

Hermafrodyta. Układ rozrodczy męski leży po grzbietowej części członów i zbudowany jest z jąder, nasieniowodów, pęcherzyka nasiennego, przewodu wytryskowego i prącia uchodzącego do zatoki płciowej.

Układ rozrodczy żeński po brzusznej stronie członów i zbudowany jest z jajników, jajowodów, ootypu (zbiornik nasienny), gruczołu żółtkowego, pochwy, gruczołów skorupkowych i macicy. Zapłodnienie zachodzi w ootypie. Plemniki wnikają do ootypu przez pochwę. Najczęściej zachodzi samozaplemnienie, rzadko bowiem w jednym żywicielu są dwa osobniki (zaplemnienie krzyżowe).

Cykl rozwojowy. Zapłodnione jaja wydostają się wraz z kałem do wody (zbiorniki i cieki wodne). Wylęgłe onkosfery (koracidia) dzięki posiadaniu rzęsek pływają; wyposażone są w 6 haków. Zostają pożarte przez widłonogi - oczliki. W jelicie widłonoga (Cyclops, Diaptomus) koracidium traci rzęski, przebija się do jamy ciała i przekształca w procerkoid Procerkoid posiada cerkomer, czyli wachlarzykowaty ogonek z 6 hakami. Oczlik zostaje zjedzony przez rybę. W ciele ryby procerkoid traci cerkomer i rozwija się w finnę pleurocerkoid (forma wągra niepęcherzykowata). Pleurocerkoid zasiedla tkankę mięśniową i wątrobę ryby. Człowiek lub inny ssak staje się żywicielem ostatecznym po spożyciu ryby z finnami. Pasożyt rozpowszechniony jest wśród ludności spożywającej ryby surowe lub półsurowe (Kanada, Norwegia, Finlandia, kraje byłego Związku Radzieckiego, Alaska, Afryka, Eskimosi).

Objawy. Tasiemiec chłonie znaczne ilości kobaltu i witaminy B12, przez co człowiek narażony jest na wystąpienie niedokrwistości megaloblastycznej (Addisona-Biermera). Istotna jest rozmowa z pacjentem na temat stosowanej diety i zwyczajów dietetycznych, co może ułatwić podjęcie właściwych metod diagnostycznych. U chorych występują nudności, wymioty, zgaga, wilczy głód lub brak łaknienia, rozszerzenie źrenic, wychudzenie, biegunka, eozynofilia, bóle brzucha, dreszcze nocne.

Diagnostyka. Badanie kału na obecność żółtych lub brązowawych jaj z wieczkiem.

Leczenie. Prazykwantel (Cesol, Biltricide) 20 mg/kg m.c. Domięśniowo witamina B12. Ponadto pełna witaminoterapia.

Profilaktyka. Unikanie spożywania na surowo ryb.

 

Parazyt: tasiemiec uzbrojony (tasiemiec samotny)

Taenia solium

Parazytoza: tasiemczyca (cestodoza) -Taeniosis (Cestodosis)

Dane ogólne. Parazyt dwudomowy; żywicielem pośrednim jest świnia lub dzik, żywicielem ostatecznym jest człowiek.

Morfologia i anatomia. Główka wyposażona w 4 przyssawki i wieniec haczyków (22-32 sztuk). Główka szerokości około 1-1,5 mm, długość ciała 2-3 m. Człony maciczne mają szerokość około 6 mm a długość 12 mm, liczba proglotydów około 900. Barwa strobilum żółtawomleczna. Macica rozgałęziona, do 12 par odgałęzień, rzadko rozłożonych, w przeciwieństwie do tasiemca nieuzbrojonego (ponad 15 do 30 par rozgałęzień, gęsto ułożonych). Zapłodnione jaja są wydalane w członach wraz z kałem. W jajach zawarte są onkosfery.

Cykl rozwojowy. Pasze zanieczyszczone odchodami ludzkimi z jajami pasożyta są źródłem zakażenia zwierząt – żywicieli pośrednich. Pod wpływem soku trawiennego, onkosfera zostaje uwolniona, przedostaje się do naczyń świni lub dzika i wędruje wraz z krwią do mięśni, gdzie osiedla się w formie finny – wągra typu cysticercus. Człowiek spożywając niedogotowane, niedosmażone lub surowe mięso z dzika lub świni (metka, tatar) umożliwia dalszy rozwój pasożyta. Wpuklony czerwioch czyli scolex wywraca się (uwypukla na zewnątrz) z finny, pęcherzyk w którym przebywał zanika, a główka i szyjka wzrastają oraz rozwijają się w dojrzałego tasiemca. Pasożyt egzystuje w jelicie cienkim człowieka. Tasiemiec żyje około 20 lat. Żywicielem pośrednim może być również królik.

Objawy: eozynofilia, bóle brzucha, nudności, zgaga, wychudzenie.

Diagnostyka. Badanie kału na obecność członów lub jaj. Metoda dekantacji, metoda flotacji, metoda rozmazu Kato-Miura. Test ELISA wykrywający antygeny tasiemca.

Leczenie. Prazykwantel (Cesol, Biltricide, Cisticide Merck - tabl.) 10-20 mg/kg m.c. jednorazowo.

Niclosamide (Tredemine, Yomesan) – tabl. 500 mg, nowy lek tasiemcobójczy przeciwwskazany w okresie ciąży. Stosowany w dawce 1 g (2 tabl.) na raz, po 1 godzinie ponownie w tej samej dawce; kuracja musi być stosowana na czczo. Na drugi dzień zastosować środek łagodnie przeczyszczający.

Epidemiologia i profilaktyka. Zakażenie dzików i świń następuje wskutek nawożenia pól uprawnych fekaliami ludzkimi (szambo) i osadami z oczyszczalni ścieków. Roślinność pochodząca z takich pól jest zanieczyszczona jajami i stanowi potencjalne zagrożenie. Człowiek przez to może również stać się żywicielem pośrednim, a nie tylko ostatecznym.

 

Parazyt: tasiemiec nieuzbrojony

(tasiemiec przewiercony) Taenia saginata

Parazytoza: tasiemczyca (cestodoza) Taeniosis (Cestodosis)

       Dane ogólne. Pasożyt dwudomowy. Żywicielem pośrednim jest bydło. Żywicielem ostatecznym jest człowiek.

       Morfologia i anatomia. Główka gruszkowata, 2 mm dł., zawiera 4 przyssawki, brak haczyków. Długość ciała wynosi 4-8 m. Barwa kremowa. Liczba członów około 2000. Człony szer. 7 mm, dł. 17-20 mm. Jajnik dwupłatowy (u tasiemca uzbrojonego trzypłatowy). Macica zawiera ponad 15 par odgałęzień, gęsto ułożonych. Proglotydy wypełnione zapłodnionymi jajami mają zdolność pełzania w kierunku odbytu.

       Cykl rozwojowy. Bydło (przeżuwacze) zaraża się roślinnością lub wodą zanieczyszczoną odchodami ludzkimi zawierającymi jaja tasiemca. W żołądku następuje oswobodzenie wągra – finny typu cisticercus. Onkosfery przebijają ścianę przewodu pokarmowego i wnikają do naczyń krwionośnych lub limfatycznych. Prąd krwi lub limfy przenosi je do tkanki łącznej i mięśni (do mięśni docierają z krwią). W mięśniach osiedlają się onkosfery w formie pęcherzyków z czerwiochem. Człowiek zakaża się po spożyciu surowego (metka, tatar), niedogotowanego lub niedosmażonego (np. na grillu) mięsa wołowego. W przewodzie pokarmowym człowieka zachodzi rozwój scolexu i szyjki w postać dorosłą z członami.

       Objawy. Nie są swoiste. Występuje zgaga, nudności, bóle brzucha, zaparcia na przemian z biegunką, rozszerzenie źrenic, eozynofilia, wilczy apetyt lub brak apetytu, wstręt do niektórych (niegdyś lubianych) potraw, nocne dreszcze, rozdrażnienie nerwowe, wychudzenie, niedokrwistość, niekiedy zapalenie wyrostka robaczkowego.

       Diagnostykapatrz tasiemiec uzbrojony.

           Epidemiologia i profilaktyka. Główną przyczyną rozpowszechnienia choroby jest stosowanie szamba i osadów ściekowych do nawożenia pól uprawnych i pastwisk oraz odprowadzanie ścieków (fekalia) do wód powierzchniowych, z których czerpana jest woda do celów konsumpcyjnych lub gospodarskich.

           Należy unikać spożywania mięsa z niewiadomego źródła.

           Leczenie. Podobne jak w leczeniu tasiemca uzbrojonego. Stosowane są również:

Dichlorofen (Ovis, Hyosan, Plath-Lyse – draż 500 mg). Obecnie nie sprowadzany do Polski, za granicą jednak nadal stosowany w dawce 70 mg/kg m.c. jednorazowo, na czczo. Przeciwwskazany w chorobach wątroby.

Paromomycyna (Humatin) – antybiotyk aminoglikozydowy nie wchłaniający się

z przewodu pokarmowego. Stosowany za granicą w leczeniu chorób bakteryjnych, czerwonki pełzakowej, leishmaniozy i tasiemczyc przewodu pokarmowego. Stosuje się w dawce jednorazowej 4 g w ciągu godziny, zażytej co 15 minut w formie kapsułek 250 mg. Następnie stosuje się silny lek przeczyszczający (po 8 godzinach).

Parazytoza: wągrzyca (finnoza, cystycerkoza) – Cysticercosis

Jeśli człowiek stanie się żywicielem pośrednim tasiemca uzbrojonego, wówczas mamy do czynienia z chorobą – wągrzycą Cysticercosis. Jest ona niebezpieczna, bowiem wągry zasiedlają mięśnie, gałkę oczną, rdzeń kręgowy i mózg. Objawy są oczywiście ze strony tych organów, typu neurologicznego. Nieleczona prowadzi do zgonu. Rozpoznanie umożliwia zdjęcie rentgenowskie, tomografia i rezonans magnetyczny (zwapniałe otoczki wokół wągrów, poszerzone komory mózgu), test ELISA.

Leczenie. Stosuje się leczenie chirurgiczne i farmakologiczne (prazykwantel 50 mg/kg m.c./24 h w dawkach podzielonych przez 1-2 tygodnie). Dawniej stosowano także naświetlanie wągrów promieniami Roentgena.

Parazyt: tasiemiec bąblowiec Echinococcus granulosus (Taenia echinococcus)

Parazytoza: bąblowica – Echinococcosis

Dane ogólne. Żywicielem pośrednim są: człowiek, owce, bydło, świnie, konie, dziki, psy, sarny, jelenie, zające, króliki. Żywicielem ostatecznym jest pies, wilk, lis i kot. Larwy wywołują bąblowicę. Forma dorosła tasiemca pasożytuje w jelicie cienkim żywiciela ostatecznego, w nim też rozmnaża się płciowo. Inny gatunek, Echinococcus multilocularis wywołuję tzw. bąblowicę wielokomorową (pęcherz echinokoka jest złożony z wielu mniejszych – wtórnych pęcherzyków, w których mieszczą się protoskoleksy). Żywicielem ostatecznymdla bąblowca wielokomorowego jest kot, a pośrednim gryzonie i człowiek.

Morfologia i anatomia. Tasiemiec ten posiada 3-4 człony (niedojrzały, dojrzały i maciczny). Długość tasiemca jest bardzo mała i wynosi około 6 mm. Czerwioch posiada ryjek, 4 przyssawki i 28-50 haczyków ustawionych w dwóch rzędach.

Cykl rozwojowy. Zarażenie pasożytem następuje po spożyciu pokarmu lub wody zanieczyszczonej jajami bąblowca. Bezpośrednie stykanie się z kotami i psami sprzyja zakażeniu bąblowcem. Jaja wydostają się z ustroju żywiciela ostatecznego wraz z kałem na zewnątrz i zanieczyszczają wodę lub rośliny spożywane przez ludzi lub zwierzęta gospodarskie. W zapłodnionych jajach znajdują się onkosfery, które zostają uwolnione w przewodzie pokarmowym żywiciela pośredniego. Onkosfery przedostają się do naczyń i płyną wraz z krwią lub limfą do różnych organów: wątroba, płuca, gałka oczna, mózg, węzły chłonne, serce, nerki, śledziona, trzustka, a nawet kości. Może osiedlić się także w mięśniach. Onkosfera w miejscu docelowym otacza się osłonką i przekształca w echinokokus. Od tej chwili wokół larwy zbiera się płyn bezbarwny, a pęcherzyk zwiększa swoje rozmiary. Poprzez pączkowanie powstają z larwy protoskoleksy, czyli formy larwalne potomne, leżące w tzw. komorach lęgowych (larwy wtórne). Echinokokus żyje nawet 20 lat. Zakażenie bakteryjne (paciorkowce, gronkowce, pałeczki) echinokoka jest powodem powstania wielkiego ropniaka. Pęcherz bąblowca uciskając na okoliczne tkanki i organy wywołuje objawy chorobowe, może nastąpić przebicie pęcherza do jamy ciała, żołądka, worka osierdziowego, pęcherza moczowego, naczyń krwionośnych, jelit, czy komór mózgowych. W razie wylania się płynu z pęcherza bąblowca (pęknięcia) do tkanek dochodzi do zatrucia organizmu metabolitami pasożyta i wystąpienia uogólnionej pokrzywki, a nawet śmierci (np. po pęknięcie pęcherza w płucach). Pęknięcie zropiałego pęcherza bąblowca powoduje uogólnione zakażenie ropne, kończące się śmiercią. Wreszcie rozerwanie cysty bąblowca powoduje rozpowszechnienie się protoskoleksów w ustroju (przerzuty).

Bąblowica wątroby – choroba rozwija się wiele lat, w utajeniu, nie dając ostrych objawów. Po pewnym czasie występują objawy zatrucia metabolitami tasiemca i eozynofilia. Wątroba stopniowo powiększa się, staje się obolała, badaniem palpacyjnym stwierdza się niekiedy chełbotanie. Niekiedy obserwuje się stany podżółtaczkowe lub żółtaczkę i puchlinę wodną. Pęknięcie pęcherza echinokoka objawia się nagłą pokrzywką, drgawkami, nudnościami, wymiotami, i zapaścią. Chory wykazuje wstręt do potraw tłustych. W razie zropienia pojawia się leukocytoza obojętnochłonna i gorączka. Powiększeniu ulega śledziona i węzły chłonne. Zwiększa się stężenie Ig G i E. Bąblowica wielokomorowa wątroby grozi zgonem żywiciela.

Bąblowiec płuc. Początkowo choroba objawia się kaszlem i krwiopluciem. Następnie kaszel nasila się, przy osłuchiwaniu stwierdza się osłabienie szmeru oddechowego, stłumienie odgłosu opukowego i rzężenie drobnobańkowe. Przebicie pęcherza do tchawicy objawia się ostrym kaszlem i wykrztuszaniem żółtawej wydzieliny. Przebiciu towarzysz wstrząs anafilaktyczny i drgawki. Zgon następuje wskutek wstrząsu i uduszenia.

Rozpoznanie. W rozpoznaniu istotną rolę odgrywają: tomografia komputerowa, ultrasonografia, technika obrazowania rentgenowskiego, testy ELISA. W przypadku bąblowicy płuc w plwocinie można wykazać obecność skoleksów.

Leczenie. Stosuje się leczenie chirurgiczne i farmakologiczne. Spośród leków, najczęściej wykorzystuje się albendazol i mebendazol. Albendazol (Zentel, Eskazole, Albenza) stosuje się w dawce 400 mg 2 razy dz. przez 2-3 tygodnie. Mebendazol (Vermox) stosuje się w dawce 50 mg/kg m.c./24 h przez kilka miesięcy.

Podczas operacji chirurgicznej dąży się do wyłuszczenia pęcherza wraz z jego torebką. Jeśli nie jest możliwe wyłuszczenie, wówczas opróżnia się pęcherz, a następnie wypełnia go roztworem soli fizjologicznej (metoda Bobrowa) lub stężonym roztworem NaCl. Starą techniką jest także wypełnienie pęcherza etanolem lub nawet formaliną (metoda Frenkela czy Spasokukockiego). Oczywiście formalina nie jest już obecnie wprowadzana w krajach cywilizowanych. Metody te jednak obrazują nam jak trudno jest wyleczyć bąblowicę i do jak skrajnych (toksycznych) środków sięgnięto.

Epidemiologia i profilaktyka. Konieczne jest dbanie o czystość rąk. Nie wolno dawać się lizać po twarzy zwierzętom, przytulać twarzy do sierści zwierząt, spać ze zwierzętami. Konieczne jest oddzielenie małych dzieci i ich zabawek od zwierząt dzikich i gospodarskich. Należy dbać o czystość owoców i warzyw, unikać piaskownic i trawników zanieczyszczonych psimi lub kocimi odchodami, jest to poważne źródło zakażenia dla człowieka. Nie wolno podawać zwierzętom odpadków z rzeźni. Koty zakażają się polując na gryzonie lub jedząc padlinę, podobnie jak psy, lisy czy wilki. Psy i koty takie stanowią źródło zakażenia bąblowcem dla człowieka.

 

Z historii leczenia tasiemczycy. W ziołolecznictwie ludowym i w medycynie oficjalnej w leczeniu tasiemczyc stosowano m.in.:

Kłącze paproci narecznicy samczej Rhizoma Filicis maris bogate w związki fenolowe: floroglucyna i jej pochodne: aspidynol, kwas filiksowy, kw. flawaspidynowy, albaspidyna. Właściwości przeciwczerwiowe paproci znane są od starożytności. Ekstrakt eterowy nosi nazwę surowej filicyny. W lecznictwie oficjalnym jeszcze w latach sześćdziesiątych stosowany był Extractum Filicis maris aethereum. Związki paproci powodują silne skurcze mięsni tasiemców, a następnie ich paraliż, przez co możliwe jest usunięcie parazyta z żywiciela podczas defekacji. W medycynie ludowej stosowano doustnie sproszkowane kłącze narecznicy w dawce 15 g. Surowiec musi spełniać pewne wymogi, tzn. powinien mieć w przekroju barwę zielonawą, tylko wtedy jest cenny leczniczo. Następnie podawano środek przeczyszczający. Niestety preparaty paprociowe zastosowane niewłaściwie lub przedawkowane są przyczyną zatrucia, a nawet śmierci. Szczególnie niebezpieczne jest zastosowanie jako środka przeczyszczającego oleju rycynowego lub spożycie pokarmu tłustego, albo alkoholu podczas kuracji. Trujące składniki zawarte w paproci dobrze rozpuszczają się w tłuszczach i wraz z nimi ulegają wchłonięciu do krwi. Efektem jest zatrucie pacjenta: bóle żołądka, wymioty, biegunka, żółtaczka zawroty i bóle głowy, bolesne skurcze mięśni, drgawki, zaburzenia widzenia, a nawet utrata wzroku. Śmierć następuje wskutek porażenia ośrodka oddechowego. Wielu niedouczonych znachorów zalecało dla wzmocnienia kuracji wypicie alkoholu, co niestety zakończyło się zatruciem pacjenta. Jako środka przeczyszczającego należy zastosować sól gorzką lub wodny wywar z ziół przeczyszczających. Nigdy paproci samczej nie wolno stosować u kobiet ciężarnych (poronienie!). Co gorsze w niektórych podręcznikach dla felczerów autorzy zalecali po podaniu preparatu z narecznicy zastosowanie oleju rycynowego jako środka czyszczącego. Niepowodzenia w leczeniu, liczne przypadki zatruć były powodem wycofania narecznicy z farmakopei wielu krajów, w tym z Farmakopei Polskiej oraz z Urzędowego Spisu Leków.

Extractum filicis maris stosowano w formie emulsji po przeczyszczeniu jelit w dawce maksymalnej jednorazowej 10 g, a po 2 godzinach zastosowano ponownie środek przeczyszczający.

Kwiat krasawy czyli Flos Koso vel Kusso zawiera pochodne floroglucyny (kosotoksyna). Obecny był w Farmakopei Polskiej II. Stosowany był w formie ekstraktu eterowego w dawce pro dosi 10-20 g w 3 dawkach co pół godziny, po czym stosowano środek przeczyszczający siarczan magnezu. Z punktu widzenia botanicznego jest to żeński kwiat z drzewa Hagenia abyssynica z rodziny Rosaceae.

Kamala – żywica z gruczołów owocu wiecznie zielonego drzewa Rottleria tinctoria z rodziny Euphorbiacea. Stosowany powszechnie w Indiach w formie ceglastego proszku. Figurował w Farmakopei Polskiej III. Jest szczególnie przydatny w leczeniu difilobotriozy. Poasiada właściwości przeczyszczające, przez co nie ma potrzeby stosowania leków dodatkowych. Zawiera pochodne floroglucyny (rottleryny). Stosowana w dawce 6-12 g pro dosi.

Nasiona dyni Semina cucurbitae – świeże nasiona dyni miażdżone podane w dawce 350-700 g jednorazowo działają przeciwczerwiowo. Suszone nie działają. Potem należy zastosować środek przeczyszczający.

Kora granatowca Cortex Granati – zawiera alkaloidy pochodne pirydyny (pelletieryny). Niegdyś we wszystkich farmakopeach, obecnie stosowana w krajach śródziemnomorskich i w Indiach. Pochodzi z drzewa (niekiedy w formie krzewu) granat właściwy Punica granatum z rodziny Punicaceae. Przedawkowany jest niebezpieczny (zaburzenia widzenia, uszkodzenie siatkówki, zwolnienie tętna, zaburzenia sercowe, zapaść). Stsowany w formie maceratu (20-30 g sproszkowanej kory/200 ml wody) – zażytego w dwóch dawkach co pół godziny. Odwar: 60 g sproszkowanej kory wygotować w 750 ml wody do obj. 500 ml, spożyć w 3 dawkach co pół godziny, a następnie przyjąć per os olej rycynowy (30 g).

 

Nemathelminthes

(dawniej Aschelminthes)

Typ: Nemathelminthes - obleńce

Gromada: Nematoda – nicienie (dawniej Nematodes)

Enterobius vermicularis – owsik ludzki

Ascaris lumbricoides – glista ludzka

Trichinella spiralis – włosień spiralny

Toxocara canis- glista psia

Toxocara cati – glista kocia

Trichocephalus trichiurus – włosogłówka ludzka

Filaria medinensis – nitkowiec podskórny

Filaria sanguinis hominis Bancrofti – nitkowiec ludzki

Zarys anatomii obleńców

Wór skórno-mięśniowy. Otacza pierwotna jamę ciała. Wnętrze ciała nie wypełnia parenchyma, lecz płyn. Płyn jest pod pewnym ciśnieniem i wywiera nacisk na powłoki ciała, dzięki czemu ciało jest sprężyste i elastyczne, utrzymuje właściwy kształt. Wór okryty jest kutikulą – oskórkiem o budowie warstwowej. Pod oskórkiem leży nabłonek. Nabłonek i oskórek tworzą razem hipodermę. Pod hipoderma rozciągają się warstwy miocytów.

Układ pokarmowy. Otwór gębowy otoczony jest trzema wargami: brzbietową i 2 boczno-brzusznymi. Dalej leży jama gębowa, gardziel, jelito środkowe i jelito tylne. W jelicie jest nabłonek cylindryczny. Trawienie odbywa się w świetle jelita, a strawiony pokarm jest następnie resorbowany przez komórki jelitowe.

Układ nerwowy zbudowany jest z pierścienia okołoprzełykowego (okołogardzielowy) i z pni nerwowych: brzusznego oraz grzbietowego. Pnie połączone są poprzecznymi spoidłami. U niektórych nicieni (Ascaris) występują jeszcze pnie boczne (w sumie wszystkich jest wówczas 6 pni odbiegających ku przodowi i ku tyłowi od obrączki okołogardzielowej). Do hipodermy docierają nerwy zakończone receptorami dotyku oraz chemoreceptory (wrażliwe na substancje chemiczne).

Układ wydalniczy. Jest to system cewek (2 wydłużone rurki) w kształcie litery H, wywodzący się z komórek olbrzymich (1 cewka powstaje z jednej komórki). W tylnej części są one ślepo zakończone, a w przedniej łączą się kanalikiem poprzecznym i uchodzą otworem wydalniczym po stronie brzusznej. Po bokach rurek wydalniczych leżą komórki fagocytarne wychwytujące metabolity szkodliwe i zbędne nierozpuszczalne w wodzie (kumulacja wewnątrzkomórkowa).

Układ rozrodczy żeński zbudowany jest z jajników, jajowodów i wspólnej dla nich macicy. Do macicy prowadzi otwór płciowy – pochwa przez który zachodzi zaplemnienie w trakcie kopulacji.

Układ rozrodczy męski zbudowany jest z jąder, nasieniowodów, przewodów wytryskowych uchodzących do kloaki. Brodawki płciowe, szczecinki i torebki kopulacyjne umożliwiają zaplemnienie samicy. Szczecinki kopulacyjne znajdują się w kieszonce przy kloace. Torebki kopulacyjne leżą w tylnej części ciała i ułatwiają przywieranie samca do samicy.

Parazyt: owsik spiralny Enterobius vermicularis

seu Oxyuris vermicularis

Parazytoza: owsica – Enterobiosis (oxyuriosis)

           Dane ogólne. Parazyt jednodomowy. Pasożytuje u człowieka, w jelicie grubym.

Morfologia i anatomia. Ciało obłe (walcowate), białawe, okryte oskórkiem – kutikulą. Rozdzielnopłciowy z zaznaczonym dymorfizmem płciowym. Samica dorasta do 12 mm długości i 0,6 mm szerokości. Samiec dorasta do 3 mm długości i 0,2-0,3 mm szerokości. Koniec ciała samca jest zawinięty.

Przednia część ciała owsików jest rozszerzona buławkowato. W przedniej części znajduje się otwór gębowy, w tylnej odbyt.

Otwór gębowy otoczony jest trzema wargami i prowadzi do jamy gębowej. Dalej leży gardziel z rozszerzeniem i jelito środkowe, a za nim jelito tylne, kończące się odbytem.

        Układ rozrodczy samca zbudowany jest z nitkowatego jądra, nasieniowodu i szczecinki kopulacyjnej schowanej w kloace. Nasieniowód prowadzi do przewodu wytryskowego, a ten otwiera się do jelita tylnego (kloaka). Szczecinki kopulacyjne, czyli spicule oraz brodawki płciowe umożliwiają przyczepienie się w okolicy otworu płciowego samicy oraz zaplemnienie.

        Układ rozrodczy samicy zbudowany jest z dwóch jajników, dwóch jajowodów i dwóch macic. Macice przechodzą we wspólną pochwę otwierającą się po stronie brzusznej.

        Zakażenie. Zakażenie owsikiem następuje wskutek spożycia pokarmu zanieczyszczonego jajami, ponadto podczas wkładania do ust różnych przedmiotów i rąk zanieczyszczonych jajami. Choroba rozpowszechniona głównie wśród dzieci. Owsiki przebywają w końcowej części jelita cienkiego i w jelicie grubym (okrężnica). Po osiągnięciu dojrzałości płciowej samice są zapładniane przez samców. Zapłodnione samice wędrują do odbytnicy, zazwyczaj nocą i wypełzają na zewnątrz w celu zniesienia jaj w fałdach okołoodbytowych (w fałdach zwieracza zewnętrznego odbytu). Składanie jaj wywołuje u chorego swędzenie. Drapanie w okolicy odbytu powoduje naniesienie jaj na dłonie i wprowadzenie ich pod paznokcie. Łatwo więc dochodzi do samozarażenia jak i też zakażania innych ludzi (dotykanie żywności, zabawek wkładanych przez dzieci do ust). U dziewczynek samice wędrują również do przedsionka pochwy, w celu zniesienia jaj. Samica składa 8-10 tysięcy jaj.

        W przewodzie pokarmowym, z jaj wylęgają się larwy, które następnie rozwijają się w jelicie do postaci dorosłych.

        Objawy: swędzenie w okolicy odbytu, u dziewcząt – świąd i stan zapalny warg sromowych oraz przedsionka pochwy, niekiedy upławy. Ponadto nerwowość, wychudzenie, ogólne osłabienie, bóle brzucha., rzadziej zapalenie wyrostka robaczkowego.

        Diagnostyka. W celu stwierdzenia zakażenia należy wykonać wymaz z okolicy odbytu (bagietka szklana, łopatka obłożona celofanem). Jaja bezbarwne, owalne lub elipsoidalne, długości 55 m m, po jednej stronie wklęsłe.

        Leczenie.Pyranthelum tabl. 250 mg, zawiesina 1 ml = 50 mg (Combantrin – tabl. 125 mg; zawiesina 1 ml = 50 mg) – podaje się per os jednorazowo 750 mg (maksymalna dawka jednorazowa 1000 mg). Po dwóch tygodniach kurację należy powtórzyć. Nie podawać równocześnie z piperazyną (interakcja) oraz kobietom w ciąży.

        Mebendazol (Vermox) – tabl. 100 mg, zawiesina 5 ml = 100 mg – stosuje się per os 2 razy dziennie przez 3 dni lub 200 mg jednorazowo, a po 2 tygodniach powtórnie podaje lek.

Nie podawać ciężarnym i karmiącym kobietom oraz dzieciom do 2 r.ż. Lek teratogenny.

        Tiabendazol (Mintezol – tabl. do żucia 500 mg, flakony 120 ml – zawiesina – 5 ml = 500 mg) – per os 25 mg/kg m.c. 2 razy dz. przez dwa dni. Po 7 dniach leczenie powtórzyć. Nie podawać ciężarnym (teratogenny lek) i karmiącym matkom.

        Albendazol (Albenza – tabl. 200 mg, Eskazole – tabl. powl. 400 mg, Zentel – tabl. 200 mg, flakony 20 ml – zawiesina 5 ml=100 mg) – doustnie dorosłym 400 mg jednorazowo, dzieciom 100 mg jednorazowo. Po 7 dniach lek podać ponownie. Nie podawać w okresie laktacji i ciężarnym kobietom oraz dzieciom do 3 r.ż. Lek embriotoksyczny i teratogenny.

           Epidemiologia i profilaktyka. Choroba częsta wśród dzieci uczęszczających do publicznych żłobków i przedszkoli (80-90%). Jaj są odporne na wysychanie przez wiele tygodni. Mogą unosić się wraz z kurzem i osiadać na ludzi oraz żywność. Choroba “brudnych rąk”.

        Profilaktyka polega na zachowaniu zasad higieny osobistej i higieny żywienia.

 

Parazyt: glista ludzka Ascaris lumbricoides

Parazytoza: glistnica (askarydoza) Ascariosis

(Ascariasis, Ascaridosis)

           

           Dane ogólne. Glista ludzka pasożytuje w jelicie cienkim człowieka, dzika i świni.

           Morfologia, anatomia, fizjologia. Wykazuje dymorfizm płciowy. Samica dorasta do 25 cm, a samiec do 17 cm; szerokość wynosi 4-6 mm. Tylny koniec samca jest zakrzywiony. Barwa ciała biaława lub żółtawa. Ciało walcowate, zwężone na obu końcach. Powierzchnia fałdowana, okryta oskórkiem chroniącym pasożyta przed strawieniem. Na przednim końcu otwór gębowy z trzema wargami. Wargi zawierają chemoreceptory. Pod oskórkiem leży nabłonek, dalej mięśnie w formie 4 głównych pasm podłużnych. Pierwotna jama ciała wypełniona jest płynem surowiczym. Przewód pokarmowy rurkowaty, rozpoczynający się otworem gębowym, a kończący otworem odbytowym po brzusznej stronie ciała. Pokarm przez otwór gębowy przesunięty jest do jamy gębowej, potem umięśnionej gardzieli (przełyku) z gruczołami śluzowymi i dalej do jelita środkowego wyścielonego nabłonkiem cylindrycznym wydzielającym enzymy. Gardziel pełni funkcje ssąco-tłoczące. Trawienie jest zewnątrzkomórkowe. Składniki pokarmowe są pochłonięte i rozprowadzone po całym ciele dzięki wspomnianemu płynowi jamy ciała. Niestrawione resztki przesunięte zostają do umięśnionego, kurczącego się jelita tylnego i wydalone przez otwór odbytowy na zewnątrz.

           W układzie rozrodczym męskim przewód wytryskowy otwiera się do kloaki. W kloace mieszczą się torebki szczecinek kopulacyjnych. Szczecinki są zbudowane z kutikuli. Samiec zawiera jedno nitkowate jądro.

        Jaja powstają w jajnikach (2 nitkowate jajniki). Plemniki zostają wprowadzone do pochwy przez samca, a następnie przesunięte do macicy (plemniki nie mają wici, lecz mogą pełzać dzięki wypustkom cytoplazmatycznym). Zapłodnienie następuje w macicy. Zapłodnione jaja rozwijają skorupkę, są barwy żółtobrązowej lub brunatnej. Samica składa w ciągu doby około 200 tys. jaj.

        Cykl rozwojowy. Zapłodnione jaja wraz z kałem wydostają się na zewnątrz. W środowisku zewnętrznym w jajach rozwijają się larwy glisty. Gdy jaja dostana się do przewodu pokarmowego żywiciela zostają nadtrawione, wówczas larwy czynnie opuszczają otoczki jajowe, przebijają ścianę jelita i wnikają do naczyń krwionośnych oraz limfatycznych.

Z krwią dostają się poprzez wątrobę i serce do płuc. Przebijają śródbłonek naczyń i nabłonek pęcherzyka płucnego, przechodzą do światła pęcherzyków, oskrzelików i oskrzeli. Ruchy migawkowe nabłonka i odruchy kaszlu transportują larwy do gardła. Zostają połknięte, dzięki czemu pasożyt ponownie trafia do jelita cienkiego, gdzie dojrzewa i wzrasta. Glista żyje około 1 roku. W trakcie wędrówki larwy linieją dwukrotnie. Dojrzewają w ciągu 3 miesięcy. Dojrzałe osobniki mają zdolność wpełzania do przewodu trzustkowego, dróg żółciowych i wyrostka robaczkowego.

           Objawy: przy pustym żołądku uczucie ssania w okolicy podżebrowej i żołądka, nudności, ślinotok, zwiększony apetyt lub brak apetytu, świąd odbytu, pokrzywka na skórze, swędzenie końca nosa i narządów płciowych, bóle napadowe brzucha, wzdęcia, zaparcia czasem na przemian z rozwolnieniami lub biegunkami. Źrenice rozszerzone. Chorzy są nerwowi, cierpią na bezsenność i nocne dreszcze, niekiedy pojawiają się u nich drgawki. Ponadto eozynofilia, niedokrwistość, bóle głowy, osłabienie, spadek masy ciała, opuchnięcie powiek Zapętlenie się licznych glist powoduje niedrożność jelita. W czasie przechodzenia larw do płuc występuje kaszel, gorączka i ataki duszności. W razie wniknięcia glist do trzustki – zapalenie a nawet martwica trzustki. Przedostanie się glist do przewodu żółciowego objawia się stanem zapalnym i żółtaczką.

        Diagnostyka. Koproskopia umożliwia stwierdzenie jaj w kale. Pomocne są badania radiologiczne płuc (w obrazie rtg nacieki Löfflera) i jelit przy użyciu środków cieniujących.

        Leczenie.

        Levamisole hydrochloride Decaris – tabl. 150 mg (dorośli per os przed snem 150 mg, dzieci 2,5 mg/kg m.c.

        MebendazoleVermox – tabl. 100 mg (dorośli i dzieci powyżej 2 r.ż. 1 tabl. 2 razy dz. przez 3 dni).

        AlbendazoleZentel – tabl. 200 mg; zawiesina 200 mg/10 ml (dorośli i dzieci powyżej 2 r.ż. – 400 mg jednorazowo).

        Pyrantelum – tabl. 250 mg; zawiesina 250 mg/5 ml (dorośli i dzieci powyżej 12 r.ż 750 mg jednorazowo, dzieci od 7 m.ż do 3 r.ż. 125 mg jednorazowo).

        Epidemiologia i profilaktyka. Głównym powodem rozpowszechnienia choroby jest nawożenie pól uprawnych szambem lub kompostem z osadów ściekowych. W celu zapobiegania zakażeniu należy zachować podstawowe zasady higieny osobistej i czystości żywienia.

           

Parazyt: włosień spiralny = trychina (włosień kręty)

Trichinella spiralis

Parazytoza: włośnica Trichinellosis = Trichinosis

        Dane ogólne. Jest rozdzielnopłciowym parazytem człowieka, świń, dzików, kotów, lisów, szczurów i myszy. Rozmnażanie form dojrzałych i wydawanie otorbiających się larw odbywa się w jednym żywicielu (pasożyt jednodomowy). Zakażenie następuje wskutek spożycia mięsa surowego zawierającego cysty z larwami. Formy dojrzałe pasożytują w jelicie cienkim, a formy larwalne w mięśniach.

        Morfologia i anatomia. Samice dorastają do 4 mm, a samce do 1,5 mm długości. Ciało obłe, w tylnym odcinku nieco szersze niż w przednim. Otwór gębowy zlokalizowany jest w przedniej części i prowadzi do jamy gębowej wyposażonej w sztylecik, a dalej do gardzieli, jelita środkowego i jelita tylnego, kończącego się odbytem. W gardzieli znajdują się gruczoły ślinowe.

Układ rozrodczy żeński zbudowany jest z jajnika, jajowodu, macicy i pochwy. Pochwa otwiera się otworem płciowym. Układ rozrodczy męski obejmuje jądro i nasieniowód uchodzący do jelita tylnego. Organem kopulacyjnym są wyrostki z brodawkami płciowymi.

        Cykl rozwojowy. Zakażenie następuje wskutek spożycia mięsa zawierającego wapienne cysty parazyta. W przewodzie pokarmowym żywiciela larwy pod wpływem soków trawiennych ulegają oswobodzeniu. W jelicie cienkim larwy dojrzewają płciowo kosztem żywiciela. Po kopulacji i zapłodnieniu samice rodzą (po 3-4 dniach od zakażenia) żywe larwy (jajożyworodność) w ilości około 1500 ( w ciągu 1-3 tygodni). Larwy aktywnie przebijają się do naczyń krwionośnych i limfatycznych i z prądem krwi lub chłonki przenoszone są do mięśni oraz węzłów chłonnych i tkanki łącznej. Tkanką docelową jest tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana, w której osiadają, otaczają się błoną i zwijają w spiralkę (po 30-40 dniach od zakażenia). Błona cysty ulega z czasem zwapnieniu. Dalszy rozwój larw możliwy jest w przewodzie pokarmowym kolejnego żywiciela. U człowieka rozwój danej generacji praktycznie zostaje zahamowany – zatrzymany w stadium cysty mięśniowej. U innych żywicieli natomiast stadia larwalne w cystach mięśniowych oczekują na zjedzenie przez drapieżnika lub padlinożercę. Cysty mają długość około 0,4-0,6 mm, szerokość 0,3 mm. Ścianki cysty na biegunach są najgrubsze.

Larwy otorbiają się (tworzą cysty) głównie w mięśniach międzyżebrowych, w mięśniach języka, gardła i w przeponie. Larwy mięśniowe żyją nawet 40- 60 lat. Zwapnienie otoczek cyst występuje po około 8-10 miesiącach.

        Objawy: opuchnięcie powiek, wysypka (pokrzywka) na skórze, obrzęk twarzy, wzrost stężenia gamma-globulin, bóle brzucha, nudności, brak łaknienia, biegunka (niekiedy z domieszką krwi), zaparcia, wzdęcia. Objawy występują po 1-2 dniach od zakażenia. Ponadto dreszcze, gorączka (nawet przez kilka tygodni). Po 7-8 dniach pojawiają się bóle i porażenia mięśni oraz obrzęk twarzy. Następuje wzrost liczby krwinek kwasochłonnych. W moczy często obecne jest białko (białkomocz). Pod paznokciami widnieją tzw. “drzazgi włośnicze” (liniowe krwawe wybroczyny). Podwyższona aktywność kinazy fosfokreatynowej. Chorobie często towarzyszy zapalenie płuc lub opłucnej.

        Diagnostyka. Rozpoznanie choroby opiera się na podstawie występujących objawów

i wywiadu z pacjentem (ostatnio spożywany pokarm). Testy biochemiczne z reguły zawodzą. Badania wycinków mięśni są uciążliwe dla chorego, jednakże mogą potwierdzić obecność cyst larwalnych.

        Leczenie. Mebendazol lub albendazol w dawce 400 mg/24 h (4 razy w ciągu doby po 100 mg) przez 5 dni. Ważne jest oczyszczanie jelit za pomocą środka przeczyszczającego. Ponadto podaje się leki przeciwhistaminowe, przeciwbólowe, przeciwzapalne i uspokajające.

W stadium mięśniowym włośnica jest leczona jedynie objawowo.

           Epidemiologia i profilaktyka. Choroba rozpowszechniona wśród niedźwiedzi, gryzoni, dzików, świń, wilków, borsuków, lisów i kotów. Niebezpieczne jest karmienie zwierząt gospodarskich odpadkami rzeźnymi, zwłaszcza po uboju dzikich zwierząt (np. lisów). Świnie, kotowate i psowate zakażają się najczęściej po zjedzeniu padliny lub gryzoni. Człowiek zaraża się po spożyciu potraw mięsnych surowych (tatar, metka) lub półsurowych wędlin. Cysty zabija dopiero około 2 godzinne gotowanie mięsa oraz dokładne smażenie. Zwapniałe cysty odporne są na sól, wędzenie i marynowanie. Koniecznością jest więc profilaktyczne badanie mięsa przed sprzedażą. Niebezpieczne jest spożywanie dziczyzny, zwłaszcza z grilla, które na ogół jest niedopieczone i zakażone włośniem. W Polsce około 1 mln ludzi jest zakażona włośniem.

Parazyt: Glista psia Toxocara canis (Ascaris canis)

Parazytoza: toksokarozaToxocarosis

Dane ogólne. Jest to pasożyt psów, wilków, szakali, szopów i lisów. Postać dorosła pasożytuje w jelicie cienkim, a larwy w różnych tkankach narządowych. Człowiek jest żywicielem przypadkowym, ale dość często ulega zakażeniu, zwłaszcza w krajach azjatyckich. Parazyt wykazuje dymorfizm płciowy. Samica dorasta do 19 cm długości, a samiec do 13 cm długości. Przednia część samca posiada wąskie skrzydełka.

        Cykl rozwojowy. Z jaj wylęgają się larwy, które w tym samym żywicielu przemieszczają się do naczyń krwionośnych i ulegają propagacji do rozmaitych narządów: wątroby, płuc, gałki ocznej, rdzenia kręgowego, mózgu, czy śledziony. Jeśli larwy trafią do płuc wówczas przedostają się do oskrzelików i dalej przez tchawicę i gardło z powrotem do jelit, gdzie osiągają dojrzałość płciową. Jeżeli larwy przejdą do innych narządów, wówczas otorbiają się i przechodzą w stan życia utajonego (spoczynkowego, przetrwalnikowego). Zakażenie następuje przez spożycie mięsa z larwami przetrwalnikowymi (wśród zwierząt), jaj inwazyjnych wydalonych z kałem lub w trakcie ciąży – zakażenie śródmaciczne (larwy wędrują przez żyłę pępkową do płodu).

        Epidemiologia i profilaktyka. Człowieka zakaża się przez spożycie pokarmu zanieczyszczonego jajami pasożyta, przy bezpośrednim kontakcie z psami (przytulanie do twarzy zwierząt, całowanie szczeniąt). Możliwe jest także zakażenie po spożyciu niedogotowanego lub niedosmażonego mięsa psiego lub lisiego zawierającego cysty (w krajach azjatyckich, w niektórych krajach afrykańskich). W Polsce ze względu na nie spożywanie tego typu mięsa pasożyt tą droga nie szerzy się. Zagrożenie natomiast stanowią piaskownice i trawniki zanieczyszczone odchodami psów. Niebezpieczne jest także kontaktowanie się małych dzieci z psami zakażonymi glistą. Mięso dzikich zwierząt (niedźwiedzie, dziki, sarny) może zawierać formy przetrwalnikowe larw glisty psiej. Zwierzęta roślinożerne zakażają się jajami pasożyta podczas spożywania roślin zanieczyszczonych odchodami chorych zwierząt (psów, wilków, lisów).

W celach profilaktycznych należy regularnie odrobaczać psy i koty trzymane w domu.

        Objawy toksokarozy u człowieka zależą od lokalizacji larw przetrwalnikowych. Do ogólnych objawów należą: eozynofilia, wzrost stężenia gammaglobulin, powiększenie węzłów chłonnych, gorączka, nudności, wymioty, ogólne osłabienie, brak apetytu, powiększenie i bóle śledziony oraz wątroby, pokrzywka na skórze. W razie umiejscowienia larw w gałce ocznej – widoczne larwy w obrębie tkanek gałki, stan zapalny, wysięk komórkowy w komorze przedniej, ziarniaki z limfocytów i eozynocytów w obrębie siatkówki, naczyniówki i (lub) nerwy wzrokowego.

        Larwy obecne w rdzeniu kręgowym lub w mózgu wywołują objawy neurologiczne (drgawki, bóle, porażenie) i psychiczne.

        Larwy obecne w płucach są powodem wystąpienia nacieków Löfflera i stanów zapalnych.

        Diagnostyka. Rozpoznanie choroby ułatwiają badania radiologiczne, rezonans magnetytczny i badania histologiczne. Testy biochemiczne zawodzą.

        Leczenie. Tiabendazol (Mintezol Merck Sharp and Dohme – tabl. do żucia 500 mg, flakony 120 ml – zawiesina 5 ml zawiera 500 mg substancji czynnej) 25 mg/kg m.c. 2 razy dz. przez 7 dni.

Ivermectin (Mectizam Merck Sharp and Dohme Chibret – tabl. 2 mg, tabl. podzielone 6 mg; Stromectol Merck – tabl. podz. 6 mg) – 6-12 mg na czczo jednorazowo.

Diethylcarbamazine (Hertazan Lederle – tabl. 50 mg) – 6 mg/kg m.c./24 h w dwóch dawkach przez 21 dni.

Parazyt: glista kocia Toxocara cati

Parazytoza: toksokarozaToxocarosis

Dane ogólne. Żywicielami tego pasożyta są kotowate, w tym kot domowy. Człowiek zakaża się jajami znajdującymi się w pożywieniu lub na przedmiotach wkładanych do ust. Ponadto możliwe jest zarażenie się pasożytem w trakcie zabaw z kotem, przytulania i całowania zwierzęcia. Kot może zanieczyścić jajami pościel i zabawki dzieci. Poważne zagrożenie stanowią piaskownice i trawniki zanieczyszczone odchodami kocimi. Cykl rozwojowy – patrz glista psia.

Objawy, diagnostyka, leczenie – patrz glista psia.

Parazyt: włosogłówka ludzka (cianka)Trichocephalus trichiurus (=Trichuris trichiura)

Parazytoza: włosogłówczyca (trichurioza) Trichocephaliasis, Trichurosis seu Trichuriosis

        Dane ogólne. Epidemiologia. Pasożytuje w jelicie grubym (jelito ślepe, wyrostek robaczkowy) człowieka, dzika i świni. Szczególnie rozpowszechniony w południowej Europie (Włochy - ponad 50 % populacji, w latach dwudziestych chorowało prawie 100% ludności), w Polsce u 3,5 % populacji. Dotyczy głównie ludności wiejskiej. Zakażenie następuje droga pokarmową.

        Morfologia. Pasożyt wykazuje dymorfizm płciowy. Samica na ogół jest dłuższa. Koniec tylny samca jest skręcony. Dorastają do 5 cm długości. Przednia część ciała włosowata, tylna zgrubiała. Otwór gębowy jest pozbawiony warg. Układ rozrodczy nieparzysty u obu płci. Przednim końcem pasożyt wwierca się w ścianę jelita. Żywi się krwią.

        Cykl rozwojowy. Samica składa około 3 tys. jaj. Jaja wydostają się wraz z kałem do wody lub gleby, gdzie dojrzewają w ciągu kilku tygodni. Zakażenie następuje przez spożycie pokarmu lub wody zanieczyszczonej jajami. Jaja w przewodzie pokarmowym (jelito cienkie kręte) żywiciela uwalniają larwy. Dojrzewają w ciągu miesiąca, po czym przedostają się do jelita grubego.

        Diagnostyka. Koproskopia umożliwia wykrycie beczułkowatych jaj z dwoma charakterystycznymi, przezroczystymi czepkami na biegunach. Otoczka jaj jest brązowożółta.

        Objawy. Następstwem uszkodzenia nabłonka jelita grubego są zakażenia bakteryjne i stany zapalne. Podczas zakażenia na skórze pojawiają się swędzące wysypki. Objawy są słabo zaznaczone. Ze strony przewodu pokarmowego obserwuje się bóle brzucha, nudności, biegunki lub zaparcia. Chorzy wykazują nerwowość i cierpią na bezsenność przy równoczesnym występowaniu ogólnego osłabienia. Eozynofilia, niedokrwistość.

        Leczenie. Albendazole (Albenza Tiltab SmithKline Beecham – tabl. 200 mg; Zentel SmithKline Beecham – tabl. 200 mg; flakon 20 ml – zawiesina (5 ml zawiera 100 mg)) – 400 mg jednorazowo, dzieci – 200 mg jednorazowo.

        Mebendazole (Vermox Janssen – tabl. 100 mg, flakony 30 ml – zawiesina (1 ml zawiera 20 mg), Vermox Gedeon Richter – tabl. 100 mg) – 100 mg 2 razy dz. przez 3 dni.

 

Parazyt: nitkowiec podskórny – Filaria medinensis

= Dracunculus medinensis

Parazytoza: nitkowica podskórna(filarioza podskórna) = drakunkuloza Filariosis (Dracunculosis)

        Dane ogólne. Pasożyt dwudomowy rozpowszechniony w Azji, w Ameryce Południowej i w Afryce. Żywicielem pośrednim są skorupiaki – widłonogi z rodzaju Cyclops, a żywicielem ostatecznym – człowiek, małpy, konie, bydło, psy. Zarażenie następuje wskutek spożycia wody zanieczyszczonej zakażonymi widłonogami. Pasożytuje w tkance łącznej skóry i warstwy podskórnej.

           Morfologia. Wykazuje dymorfizm płciowy. Samice dorastają do 80-100 cm, a samce do 2 cm długości. Średnica obłego ciała wynosi jedynie 1-1,5 mm. Jajożyworodne.

        Cykl rozwojowy. Zakażone larwami nitkowca oczliki zostają przypadkowo spożyte wraz z wodą przez człowieka. W przewodzie pokarmowym człowieka larwy zostają uwolnione z ciała oczlików i migrują do naczyń limfatycznych lub krwionośnych. Wraz z krwią i limfą przedostają się do tkanki łącznej skóry i strefy podskórnej. W trakcie wędrówki w układzie chłonnym dojrzewają płciowo. Samiec zaplemnia samicę wnikając do otworu płciowego samicy. Zapłodnione jaja w ilości kilku milionów, zgromadzone są w macicy samicy (po około 11 miesiącach od zakażenia). Samica wydala larwy na zewnątrz po przebiciu skóry człowieka, najczęściej w czasie kąpieli w wodzie.

        Objawy: początkowo na skórze pojawia się wzniesienie, barwy różowawo-sinawej, świądem i pokrzywką skórną. Przez powłoki skóry prześwituje białawy nitkowaty pasożyt. W miejscu wzniesienia rozwija się pęcherz, pojawia się silny ból, miejscowa, a potem ogólna gorączka. Pęcherz pęka, sączy się, a w miejscu pęknięcia widnieje biaława plamka – koniec ciała wydalający larwy. Chorobie towarzyszy eozynofilia. Miejsce przebywania samicy najczęściej ulega zakażeniu bakteryjnemu, co objawia się zropieniem.

           Diagnostyka. Rozpoznanie parazytozy opiera się na podstawie występujących zmian skórnych i badania mikroskopowego wydzieliny po pęknięciu pęcherza.

        Leczenie. Ivermectin (Mectizam – tabl. 3 mg, tabl. podz. 6 mg; Stromectol – tabl. podz. 6 mg) – 6-12 mg (150 m g/kg m.c./24 h) jeden dzień, na czczo. Nie podaje się leku kobietom w ciąży i w czasie laktacji.

Tiabendazol (Mintezol – tabl. 500 mg) – 50 mg/kg m.c. 2 razy dz. jeden dzień.

Zalecane jest (obok leczenia farmakologicznego) chirurgiczne usunięcie pasożyta i wypłukanie jamy 15% roztworem tiabendazolu. Dawniej do wypłukania kanału po pasożycie stosowano etanol lub sublimat (roztwór 1:1000). Często (przy zropieniu) konieczne jest równoczesne podanie antybiotyków.

Epidemiologia i profilaktyka. Główną przyczyną rozpowszechniania się choroby jest picie nieprzegotowanej wody lub spożywanie surowych glonów zanieczyszczonych zakażonymi skorupiakami. Larwy mogą przetrwać w stanie utajonym w wilgotnej roślinności i w wilgotnej glebie, co zwiększa możliwość zanieczyszczenia żywności, zwłaszcza na terenach zalewowych. Opisane są możliwości przenoszenia larw z tzw. kurzem błotnym na żywność (uprawy) oraz do zbiorników wody konsumpcyjnej.

Profilaktyka polega na utrzymywaniu w prawidłowym stanie technicznym i higienicznym wodociągów oraz zbiorników wody. Wartościowe są filtry przy ujęciach wody i konieczne jest spożywanie wody po uprzednim przegotowaniu.

 

Parazyt: nitkowiec ludzki Filaria sanguinis hominis Bancrofti (Wuchereria Bancrofti)

Parazytoza: słoniowatość (słoniowacizna) Elephantiasis arabum

(Wuchereriosis)

           Dane ogólne. Pasożyt występuje w Ameryce Południowej, w Azji i w Afryce. Parazyt dwudomowy. Żywicielem pośrednim są komary z rodzaju Anopheles, Mansonia, Aëdes i Culex. Żywicielem ostatecznym jest człowiek i małpy (ssaki naczelne Primates). U ssaków pasożytują w układzie chłonnym i krwionośnym.

        Morfologia. Ciało obłe, grubości 0,2-0,3 mm, długości 4-10 cm. Wyraźny dymorfizm płciowy. Samiec dorasta do 4 cm (grubość 0,1-0,2 mm), a samica do 8-10 cm długości. Otwór płciowy samicy jest w przedniej części ciała, podobnie jak u poprzedniego nitkowca. Larwy, zwane mikrofilariami nocnymi, dorastają do 0,3 mm długości. Jajożyworodność

        Cykl rozwojowy. Zakażony larwami komar podczas odżywiania się krwią wprowadza do ustroju człowieka larwy. Larwy czynnie migrują do naczyń krwionośnych i limfatycznych. Osiadają w węzłach chłonnych, gdzie dojrzewają i wzrastają. Zapłodniona samica wydala larwy. Nocą larwy przedostają się z układu chłonnego do krwi obwodowej, skąd są pobierane przez komary odżywiające się krwią. W przewodzie pokarmowym komara są krótko, migrują do jamy ciała, gdzie dojrzewają i wzrastają, po czym aktywnie przechodzą do ślinianek owada, a stąd znów trafiają do żywiciela ostatecznego.

        Objawy. Pasożyty powodują niedrożność węzłów i naczyń limfatycznych, ponadto pobudzają do wzrostu tkankę łączną właściwą. Skutkiem tego są zastoje limfy, wystąpienie obrzęków i narastanie tkanki łącznej wokół pasożyta. Chorzy mają gorączkę, dreszcze, eozynofilię. Charakterystyczne dla choroby jest wyjątkowe powiększanie się części ciała w których egzystuje pasożyt. Najczęściej przebywa on w okolicach narządów płciowych, wokół gruczołów sutkowych, w pachwinach i w kończynach. Objawy typu olbrzymich zdeformowanych części ciała noszą nazwę słoniowacizny. Mikrofilarie w ciągu dnia zlokalizowane są w naczyniach (zatokach) i grudkach chłonnych narządów wewnętrznych (serce, płuca, wątroba, trzustka, śledziona, nerki). Mogą wówczas upośledzać ukrwienie tych organów oraz wywoływać stany zapalne. Okolice pasożytowania nitkowca najczęściej ulegają zakażeniu paciorkowcami i gronkowcami, co przejawia się zropieniem, i martwicą tkanek.

        Diagnostyka. Rozpoznanie choroby opiera się na podstawie występujących objawów oraz badaniu krwi pobranej z naczyń podskórnych w godzinach nocnych. We krwi stwierdza się wówczas mikrofilarie.

        Leczenie. Patrz - nitkowiec podskórny. Ponadto w leczeniu nadal wykorzystuje się diethylcarbamazine (Hertazan Lederle – tabl. 50 mg) – leczenie rozpoczyna się od dawki 25-50 mg, codziennie dawkę się podwaja do osiągnięcia 6 mg/kg m.c. na 24 h. Lek podaje się w dwóch dawkach w trakcie posiłków przez 21 dni. Ponadto zalecane jest usunięcie form dorosłych z układu limfatycznego.

Dawniej w celu zabicia parazyta i odkażenia miejsca jego występowania stosowano wstrzyknięcia miejscowe emulsji jodoformowej. Wstrzykiwano również w okolicę pasożyta fibrolizynę (plazminy) w celu udrożnienia naczyń limfatycznych.

Profilaktyka. Zwalczanie komarów, stosowanie środków odstraszających komary oraz chroniących przed komarami.

Typ: Annelida – pierścienice

Gromada: Hirudinea – pijawki

Hirudo medicinalis – pijawka lekarska

Haemopis sanguisuga – pijawka końska

Ogólne wiadomości o pijawkach.

Morfologia i anatomia pijawek

na przykładzie pijawki lekarskiej

           Pierścienice należą do Coelomata, czyli wtórnojamowców. Mają więc wtórną jamę ciała – celomę. Celoma to światło woreczków mezodermalnych, powstających w trakcie rozwoju larwalnym. Miejsca styku woreczków mają postać przegród. Celoma jest wyścielona nabłonkiem mezodermalnym (otrzewną trzewna i otrzewną ścienną) i wypełniona płynem. Ciało ma budowę segmentową, czyli wykazuję metamerię.

U pijawek celoma jest słabo wyrażona ( z powodu rozrostu tkanki łącznej i mięśniowej) i jest zredukowana do szeregu podłużnie biegnących zatok.

Pijawki obejmują zwierzęta drapieżne lub pasożytnicze. Zamieszkują wody słodkie lub morskie oraz podmokłe lasy, łąki i pastwiska. Spotkać je możemy również w gospodarstwach (piwnice, zabudowania inwentarskie) położonych w sąsiedztwie bagien i wilgotnych lasów.

Gromada liczy około 400 gatunków. Ciało pijawek zbudowane jest z pierścieni, czyli somitów. Spłaszczone grzbieto-brzusznie, miękkie, wykazujące metamerię (segmentację). Ciało pijawek ma 34 pierścieni wewnętrznych, które powierzchniowo mogą wykazywać wtórne przewężenia (segmentacja powierzchniowa jest pozorna i nie oddaje liczby segmentów wewnętrznych).

Pijawki wyposażone są w przyssawki, najczęściej w przednią i tylną. Są one niezbędne w procesie przymocowania do ofiary (żywiciela) jak i w czynności poruszania się. Przyssawki powstały ze zrośnięcia się kilku somitów. Ciało pijawek jest okryte oskórkiem. Pod oskórkiem rozpościera się nabłonek z gruczołami śluzowymi (jednokomórkowymi). Głębiej rozciągają się miocyty, tworzące warstwę okrężną (zewnętrzną), a dalej warstwę skośną (środkową) i warstwę podłużną (wewnętrzną).

Przewód pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym wyposażonym w przyssawkę. Prowadzi on do jamy gębowej i przełyku. Jama gębowa (gardziel) i przełyk zawierają gruczoły ślinowe wydzielające hirudynę. Hirudyna zapobiega krzepnięciu krwi. Jest to białko (m.cz. 10.000-20.000) zbudowane z aminokwasów dikarboksylowych. Otwór gębowy zawiera trzy wały mięśniowe ze szczękami pochodzenia oskórkowego (kutikula stwardniała). Stwardniałe tarkowe szczęki (w kształcie dysków lub soczewek) przecinają skórę ofiary (trójpromienista rana). Nasycona heparyną krew przedostaje się do przełyku, następnie rozgałęzionego wola, żołądka i wreszcie jelita. Wole zawiera 11 bocznych kieszonek z zatoczkami, w których przechowywana jest krew (gromadzenie pokarmu na zapas). W żołądku zachodzi trawienie i przepompowanie pokarmu. Jelito jest krótkie i kończy się odbytem w tylnej części ciała (nasada przyssawki tylnej po grzbietowej stronie). W jelicie zachodzi wchłanianie pokarmu do krwi.

Układ krwionośny jest otwarty (w przeciwieństwie do skąposzczetów, np. dżdżownicy, czy wieloszczetów – u których jest zamknięty). Zbudowany jest z naczyń i zatok. Wyróżnia się zatokę grzbietową (rozgałęzioną, leżącą nad przewodem pokarmowym), zatokę brzuszną, zatoki poprzeczne (łączą zatokę brzuszną i grzbietową i leżą między kieszonkami wola) oraz boczne naczynia krwionośne (faliste, pulsujące, wymuszające krążenie krwi). We krwi pijawek występuje hemoglobina. Oddychają całą powierzchnią ciała. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi krążącej.

Układ wydalniczy jest typu metanefrydialnego (17 par metanefrydiów). Każde metanefrydium zbudowane jest z nefrostomu, (czyli lejka przylegającego do zatoki poprzecznej układu krwionośnego w formie pęcherzyka rozszerzonego) oraz pofałdowanego kanalika (nefrydium). Do nefrydium wpływa płyn izotoniczny, ale opuszcza go płyn hipotoniczny, bowiem sole zawarte w płynie są absorbowane. Metanefrydium pełni rolę filtracyjno-sorpcyjne. Nefrydium uchodzi do pęcherza moczowego.

Układ nerwowy zbudowany jest z obrączki okołoprzełykowej i łańcuszka brzusznego. Obrączka obejmuje 2zwoje nadprzełykowe i 2 podprzełykowe. Spośród receptorów należy wymienić foto-, chemo- i termoreceptory oraz receptory dotyku.

Pijawki są obojnakami (hermafrodyty). Zaplemnienie krzyżowe. Część żeńska zbudowana jest z 2 jajników (XI segment), jajowodów uchodzących do przewodu wspólnego, a następnie pochwy. Część męska obejmuje 9 par kulistych jąder (segmenty XII-XX) leżących przy metanefrydiach, przewody wyprowadzające, nasieniowody, kanał wytryskowy, gruczoł przyprątny (niesłusznie określany przez niektórych autorów prostatą!) i prącie. Ujście mieści się na X segmencie. Nasieniowody skręcają się na pewnej długości przebiegu tworząc przyjądrza. Zaplemnienie u pijawki lekarskiej jest bezpośrednie (osobniki zaplemniają się wzajemnie za pomocą prącia).

Jaja składane są do kokonów lub na zewnątrz. Kokony z kolei są umieszczane na roślinach, wilgotnej glebie lub innych przedmiotach. U niektórych gatunków jaja są noszone na ciele. Rozwój jest prosty. Kokon zbudowany jest z substancji białkowej wydzielanej przez gruczoły segmentów 9-11. Młode pijawki lekarskie wychodzą z kokonu po 30 dniach. Mogą jednak w nim zimować jeśli kokon jest ukryty w ściółce lub w jamce glebowej.

Pijawka lekarska żyje w hodowlach nawet 27 lat. Jest odporna na głód. Może odżywiać się nawet 1 raz w roku.

Parazyt: Pijawka lekarska – Hirudo medicinalis

i pijawka końska Haemopis sanguisuga

 

Wiadomości ogólne. Pijawka lekarska dorasta do 15 cm długości. Ciało spłaszczone grzbieto-brzusznie, barwy szarozielonej, oliwkowej lub brązowej. Posiada ceglaste lub ciemne plamki ułożone wzdłuż ciała po bokach. Pokarmem dla pijawki są płynne tkanki (krew, limfa) kręgowców i bezkręgowców (atakuje również ślimaki).

Pijawka końska dorasta do 11 cm długości, barwy ciemnobrązowej lub czarnej. Przebywa w zbiornikach słodkowodnych (rowy melioracyjne, moczary, olsy, strumienie, rzeki, stawy, jeziora) oraz na podmokłych pastwiskach. Żywi się krwią kręgowców i bezkręgowców, ponadto pożera drobne zwierzęta w całości (np. kijanki, drobne ryby, mięczaki, dżdżownice, owady). W Polsce pijawki pasożytują na ludziach przebywających w zbiornikach wodnych i w wilgotnej roślinności.

W krajach o ciepłym klimacie żyją rozmaite gatunki pijawek atakujących ssaki, w tym ludzi. Pasożytowanie na człowieku ma miejsce podczas przebywania w zbiornikach wodnych, w podmokłej roślinności zielnej, na polach uprawnych czy w wilgotnych lasach. Pijawki przedostają się również do domostw pasożytując na ludziach (np. pijawka cejlońska Haemadipsa ceylonica). Niebezpieczne jest pasożytowanie wielu pijawek na śpiących ludziach lub zwierzętach.

Zagrożeniem dla ludzi i zwierząt jest przedostanie się pijawek do przewodu pokarmowego lub oddechowego, przewodu słuchowego i otworów płciowych. Może wówczas dojść do silnego krwawienia, uduszenia oraz stanu zapalnego i zakażenia bakteriami. Opisane są przypadki spożycia żywych pijawek wraz z pokarmem lub wodą. W celu ułatwienia oderwania pijawki należy ją posypać solą, kwaskiem cytrynowym lub skropić octem.

Znaczenie pijawki lekarskiej w lecznictwie. Obecnie w medycynie rzadko stosowane, w okresie przedwojennym zalecane w wielu chorobach, niekiedy nawet przesadnie. W dzisiejszych czasach jednak nadal spotykamy się z zalecaniem pijawek przez lekarzy medycyny oficjalnej, w związku z tym poświęcę nieco im uwagi. Nowoczesna pielęgniarka (pielęgniarz) powinna orientować się również i w tym temacie, zważywszy, że może znaleźć się w rozmaitych okolicznościach podczas swojej pracy zawodowej.

Wskazania do stosowania pijawek: nadciśnienie, miażdżyca, zakrzepowe zapalenie żył, zakrzepy żylne, miejscowe zaburzenia krążenia krwi.

W leczeniu stosuje się pijawki wyłącznie hodowlane. Dzikie pijawki przenoszą wiele chorób, np. tężec.

Działanie lecznicze pijawek polega na poprawieniu przepływu krwi przez zmniejszenie jej lepkości, rozszerzenie naczyń krwionośnych, zmniejszenie obrzęku i wysięku pozanaczyniowego, zmniejszeniu liczby płytek krwi (?), znoszeniu bólu i działaniu przeciwzakrzepowym. Hirudin uzyskiwany z pijawek jest składnikiem niektórych nowoczesnych leków stosowanych zewnętrznie i wewnętrznie.

Z tego względu, że w życiu spotkałem się z rozmaitymi sytuacjami nieprawidłowego stosowania pijawek, zobowiązany jestem do udzielenia pewnych uwag.

Podstawowe zasady prawidłowego przystawiania pijawek:

Jedna pijawka wysysa 15-20 ml krwi. Daną pijawkę można przystawiać tylko jednemu pacjentowi. Raz użyte pijawki nie można przystawiać innym pacjentom!!!. Stosuje się tylko pijawki z hodowli, w której przestrzegano zasady epidemiologiczne i sanitarne.

Pijawki należy przystawiać wyłącznie po pisemnym zaleceniu lekarza dyplomowanego w ściśle określonych miejscach ciała, aby zapobiec powikłaniom lub uszkodzeniom ciała, zagrażającym zdrowiu i życiu pacjenta.

Przed zabiegiem przygotować jałowe miseczki (nerkowatą i okrągłą z pijawkami – zamkniętą gazą), bańkę szklaną, 2 pęsety, gaziki, łopatkę, sól lub ocet, plaster opatrunkowy, spirytus, bandaż, 40% glukozę.

Miejsca przystawienia pijawek należy zdezynfekować i osuszyć aby alkohol wyparował.

Miejsca owłosione wygolić i zdezynfekować.

Pijawki nabierać do bańki i przystawiać na określone miejsca, po przyssaniu się pijawki bańkę odjąć. Jeśli pijawka nie chce się przyssać, miejsce przetrzeć glukozą 40%.

Należy liczyć przykładane pijawki.

Najedzone pijawki odpadają same, jeśli któraś nadal pozostaje posypać jej tylną część ciała solą lub zmoczyć octem. Przeliczyć zebrane pijawki. Suma musi się zgadzać. Niekiedy pijawka niespodziewanie przemieszcza się w inne miejsce, np. pod ubranie.

Podczas zabiegu pielęgniarka powinna przebywać przy pacjencie.

Miejsca odpadnięcia pijawek należy opatrzyć sterylną gazą i zakleić plastrem. Upewniać się, czy krwawienie ustało.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------

Wybrane roztocze chorobotwórcze Acaridia

Typ: Arthropoda - stawonogi

Podtyp: Chelicerata - szczękoczułkowce

Gromada: Arachnida - pajęczaki

Podgromada: Acarida - roztocze

Sarcoptes scabiei – świerzbowiec

Dermanyssus gallinae – ptaszyniec

Neotrombicula autumnalis – swędzik jesienny

Ixodes ricinus – kleszcz pospolity

Argas reflexus – obrzeżek gołębi

Demodex folliculorum – nużeniec ludzki

Dermatophagoides pteronyssinus – skórożarłoczek skryty

---

Pająki Araneida - pierwsza pomoc przy ukąszeniach - patrz:

http://www2.pwsz.krosno.pl/~henroz/fitotoksykologia2002.htm

http://strony.wp.pl/wp/henrozanski/fitotoksykologia2002.htm

 
Wiadomości ogólne o roztoczach

        Nauka o roztoczach to akarologia. Roztocze należą do pajęczaków i liczą około 40 tys. gatunków. Mają małe rozmiary, z reguły od 0,2 do 1 mm długości. Segmentacja ciała niewidoczna. W przedniej części ciała mieści się gnatosoma zawierająca narządy gębowe. Pozostała część ciała to idiosom. Na idiosomie osadzone są odnóża (najczęściej 4 pary, u larw 3 pary). Na ciele występują często szczecinki, rozmaicie rozmieszczone u różnych gatunków.

Okryte są oskórkiem różnorodnie ukształtowanym (dołki, bruzdy, guzki, siateczki), silnie stwardniałym na gnatosomie.

Gnatosoma może być wyciagnięta w ryjek. Chelicery (sztylecikowe lub szczypczykowe, zwykle 3-członowe, 1 para) osadzone na gnatosomie służą do pobierania pokarmu. Obok chelicer na gnatosomie znajdują się pedipalpy (1 para, zwykle 5 członowe), służące do chwytania i przytrzymywania pokarmu. Na pedipalpach leżą chemoreceptory.

Na idiosomie znajdują się gruczoły woskowe, otwór odbytowy, otwór płciowy, receptory dotyku, chemoreceptory (na odnóżach) i fotoreceptory (oczy z soczewkami, np. u roztoczy wodnych).

        Roztocze obecne są praktycznie wszędzie: unoszą się wraz z kurzem i przenoszone są przez ruchy powietrza, żyją w wodzie, w glebie, w organizmach żywych, na organizmach, w szczątkach organicznych (zwłoki, obumarłe rośliny), zamieszkują gospodarstwa domowe (są w meblach, książkach, zbiorach muzealnych, w dywanach, w ubraniach i td.). Egzystują również w żywności (produkty spożywcze). Wiele roztoczy to szkodniki i pasożyty ludzi, zwierząt i roślin. Pasożytnicze roztocze żywią się płynami ustrojowymi oraz tkankami. Wywołują w związku z tym objawy chorobowe, najczęściej typu alergicznego. W krajach ciepłego klimatu masowe atakowanie ludzi i zwierząt przez roztocze (np. Trombicula, Dermanyssus) uniemożliwia przebywanie w niektórych miejscach. Niektóre (mechowce, Glycyphagus, Trombicula) przenoszą chorobotwórcze bakterie, riketsje, wirusy, grzyby i robaki pasożytnicze (np. filarie).

        Reakcje uczuleniowe u ludzi wywołują wydzieliny łojowe i odchody roztoczy przebywających w mieszkaniach. Alergenami są także szczecinki roztoczy i martwe ciała roztoczy.

        W kurzu domowym występują najczęściej: Dermatophagoides pteronyssinus,Dermatophagoides farinae, Euroglyphus maynei, gatunki z rodzaju Glycyphagus, Pyemotes, Tyrophagus, Acarus, Pyemotes ventricosus (w pyle siana i słomy, w domostwach wiejskich), Eulaelaps (łóżka, materace).

           Objawy uczulenia na roztocze: pokrzywka (wykwitem pierwotnym jest bąbel pokrzywkowy, obrzęk, zaczerwienienie, świąd), wyprysk (grudki wysiękowe, potem pęcherzyki, pękanie pęcherzyków, nadżerki, sączenie, często zlewanie się zmian i ostry stan zapalny skóry), u niektórych osób obrzęk Qunckego (naczynioruchowy), a nawet ataki dychawicy oskrzelowej. Wyprysk może przejść w atopowe zapalenie skóry, co przejawia się atakami duszności (asthma bronchiale), nieżytem nosa (rhinitis) i spojówek (coniunctvitis). Zmiany skórne ulegają wówczas lichenizacji (zliszajowaceniu) – skóra grubnie i traci elastyczność, złuszcza się i pęka. Objawy alergii wywołanych roztoczami są zależne od długości narażenia na alergen. Choroba przybiera często charakter przewlekły i bardzo rozległy. Węzły chłonne są powiększone, OB zwiększone, ponadto pojawia się białkomocz, uszkodzenie włosów (łamliwość, wypadanie) i paznokci, gorączka, bezsenność, ogólne osłabienie. We krwi wzrasta stężenie IgE. Jeśli alergen - roztocz dostaje się wraz z pokarmem występuje dodatkowo biegunka, nudności, wymioty, przyśpieszenie tętna.

           Rozpoznanie. Wykorzystuje się testy immunologiczne ELISA, metodę RAST (radio-allergo-sorbent-test), test radioimmunologiczny RIA, testy skórne punktowe.

        Testy skórne (Bencard – fiolki 2 ml – roztwory testowe zawierające wodne wyciągi alergenów; Allergy Therapeutics)umożliwiają identyfikację alergenów. Wykonuje się je na skórze przedramienia. Kroplę wzorcowego roztworu oraz po kropli każdego z badanych roztworów testowych umieszcza się w odległości 3 cm. Instrument do testów wprowadza się do roztworu, a następnie do wbija równolegle do skóry, jednakże tak, aby nie wywołano krwawienia. Do prób wzorcowych wykorzystuje się roztwór histaminy.

        Badanie próbek kurzu z mieszkania chorego umożliwia stwierdzenie obecności określonych gatunków roztoczy (reakcja barwna na odchody roztoczy – składnik guaninę, badania mikroskopowe roztoczy).

Do niszczenia roztoczy w meblach tapicerowanych, w dywanach, w pościeli, ubraniach, w szparach podłogowych, można użyć: Acarosan (Allergopharma) – pianka /300 ml/, proszek /750g), aerozol /500 ml/.

Gatunek roztocza: skórożarłoczek skryty – Dermatophagoides pteronyssinus

Dane ogólne. Roztocz dorastający do 400 m m długości. Ciało owalne, barwy białej. Szczecinki na idiosomie i odnóżach długie, sterczące. Przebywa w grubych kocach, kapach, dywanach, łóżkach, fotelach, kołdrach, poduszkach. Odżywia się naskórkiem człowieka, bakteriami, grzybami i szczątkami roślin. Wydzieliny i wydaliny tego roztocza wywołują alergię (wyprysk, świąd skóry, astma i td.). Przenosi się wraz z kurzem. Im starsza tapicerka na meblach i pościel (poduchy, kołdry) tym więcej osobników je zamieszkuje i silniej działają alergogennie.

Leczenie. Podaje się leki ogólne i miejscowe przeciwhistaminowe, przeciwzapalne, przeciwwysiękowe, przeciwświądowe, uspokajające. Leczenie na ogół objawowe. W razie potrzeby leki przeciwdychawicze.

Leczenie przyczynowe i profilaktyka: wyeliminowanie roztoczy z mieszkania: łóżka wodne, brak tapicerki, unikanie firan, dywanów, wszelkich “łapaczy kurzu”, wentylatory z filtrami, zachowanie czystości w mieszkaniu przy użyciu odkurzaczy z filtrami wodnymi. Utrzymywanie mieszkania w dobrym stanie technicznym (szczelne okna, brak szpar w podłogach i ścianach, brak uwilgotnienia ścian). Częste zmienianie pościeli, w tym poduszek i kołder. Częsta zmiana odzieży. Unikanie gromadzenia starych ubrań w szafach. Acarosan (Allergopharma) – pianka /300 ml/, proszek /750g), aerozol /500 ml/ - do niszczenia roztoczy w tkaninach, szparach podłogowych, meblach i t.d.

 

Pasożyt: nużeniec ludzki – Demodex folliculorum

Parazytoza: nużyca = demodekoza Demodecosis

        Dane ogólne. Jest robakowaty, białawy lub żółtawy, w tyle zwężony, w przedniej części ma 4 pary odnóży, sztylecikowe chelicery oraz pedipalpy. Dorasta do 0,4 mm długości (najczęściej 0,2-0,3 mm) i 45 m m grubości. Pasożytuje w mieszkach włosowych oraz w gruczołach łojowych. Jest rozpowszechniony na całym świecie. Odżywia się łojem i przesączem osocza krwi.

        Objawy. Na ogół nie wywołuje poważnych objawów chorobowych. Niekiedy może powodować zapalenie gruczoły łojowego lub mieszka włosowego, uniemożliwiając wydzielenie łoju. Objawem jest wówczas miejscowa gorączka, stan zapalny, ból i powstanie ropnia (pryszcz ropny). Wrażliwe osoby (głównie kobiety) odczuwają lekkie swędzenie skóry w miejscach przebywania nużeńców zwłaszcza, gdy te aktywnie wnikają w głąb mieszka lub gruczołu łojowego. Przyczynia się do powstawania wągrów (zaskórników) - comedones. Odchody nużeńca mogą u niektórych osób wywoływać uczulenie i podrażnienie ujścia gruczołów łojowych. Sprzyja zakażeniom bakteryjnym, zwłaszcza w przebiegu trądziku i zapalenia łojotokowego skóry.

        Rozpoznanie. Nużeńca można zidentyfikować badaniem mikroskopowym zaskórników lub całych torebek włosowych umiejętnie wyrwanych pęsetą, zwłaszcza tych zaropiałych. Na końcówce (tej tkwiącej w skórze, po wewnętrznej stronie) wągra niekiedy zaobserwować można poruszającego się nużeńca. Jest trudno widoczny gołym okiem z powodu podobnej barwy pasożyta do barwy masy rogowo-łojowej wągra.

Epidemiologia i profilaktyka. Częściej występuje u ludzi na wsiach oraz z łojotokiem (do skóry tłustej łatwiej przywiera kurz). Przenoszony jest wraz z kurzem, przez kontakt bezpośredni z osobą zarażoną, przez stosowanie tych samych przyborów kosmetycznych, ręczników i ubrań. Profilaktyka polega na utrzymywaniu w czystości skóry i ubrań oraz oczyszczenie skóry z zaskórników za pomocą płynów odkażających i peelingu enzymatycznego lub ziarnistego.

Leczenie. Miejscowo maść Viosept – tuby 15 g Jelfa (domiphen bromide, kliochinol, chlorowodorek trypelenaminy) lub Chlorchinaldin – maść 3% tuby 5 g (Chema-Elektromet). Maście wciera się 2-3 razy dz.. Skórę należy przmywać spirytusem z dodatkiem kamfory, tymolu lub kwasu salicylowego. Skuteczny jest również preparat Adonis Afrodyta zawierający w składzie etanolowy roztwór rezorcyny, tymolu i mentolu, który należy użyć przed nałożeniem wybranej maści.

Jeśli nużycy towarzyszy silny łojotok i nieznoszenie tłustych maści (wazeliny w podłożu) zaleca się Crotamiton Farmapol – płyn 10% (analogiczne leki to Eurax i Euraxil Novartis – emulsje, kremy 10%) – kilka razy dziennie miejscowo wcierać.

Więcej informacji na temat Demodex i nużycy Demodecosiskliknij tutaj

 

Pasożyt: swędzik jesienny – Neotrombicula autumnalis

Parazytoza: gorączka sienna

           Dane ogólne. Problemem dla człowieka jest larwa tego roztocza. Dorosły osobnik dorasta do 1,7 mm długości, jest barwy żółtawej. Ciało ma pokryte piórkowatymi szczecinkami. Występuje na łąkach, w sadach, na pastwiskach i polach uprawnych.

Larwa prowadzi pasożytniczy tryb życia, jest owalna, czerwonawa lub pomarańczowa, dorasta do 0,2 mm długości. Larwa pasożytuje na różnych ssakach (owadożerne, gryzonie, kotowate, psowate). Larwy masowo atakują latem i jesienią. Przyczepiają się do skóry, najczęściej w pachwinach (pod pachami, w stawie kolanowym, w stawie łokciowym, w stawie biodrowym) i wokół narządów płciowych. Do ranki larwa wpuszcza ślinę z enzymami trawiącymi. Enzymy trawią tkanki żywiciela upłynniając je. Upłynnione tkanki są absorobowane na bieżąco przez pasożyta. Najedzona larwa odpada i dalej rozwija się poza żywicielem.

        Objawy: świąd, pieczenie punktowe skóry, pokrzywka, stan zapalny skóry (rumień), gorączka.

        Rozpoznanie: na podstawie wyglądu larw (szkło powiększające) + objawy skórne.

Leczenie: środki przeciwzapalne i odkażające, przeciwświądowe, przeciwwysiękowe, uspokajające (w razie masowego pogryzienia). Kąpiel w środku odkażającym (nadmanganian potasu – 3 tabl. na pół wanny wody, chinoxysolum - 5 tabl. na pół wanny wody). Przemycie skóry preparatem Adonis Afrodyta. Doustnie Dimetindene (Fenistil Novartis) – 1 mg 3 razy dz. (w draż. 1 mg). Na skórę stosować Fenistil żel lub emulsję 0,1% - wcierać kilka razy dz.. Dimetinden działa przeciwhistaminowo, przeciwświądowo i przeciwzapalnie. Miejscowo można stosować Chlorchinaldin H (z dodatkiem hydrokortyzonu) – maść. Skutecznym i bezpiecznym lekiem przeciwhistaminowym o działaniu ogólnym jest Clemastinum (Polfa) – tabl. 1 mg, amp. 2 mg/2 ml, syrop (10 ml zawiera 1 mg) – 2 mg 2 razy dz.. Clemastinum działa przeciwświądowo, przeciwwysiękowo i przeciwzapalnie. Analogicznym preparatem do Clemastinum jest Tavegyl – tabl. 1 mg (syrop) firmy Novartis. W razie występowania larw na skórze zastosować Crotamiton Farmapol (lub Eurax, Euraxil Novartis) – maść, emulsję lub krem 10% - wcierać w zaatakowane miejsca. Mydło dziegciowe lub siarkowe pomaga w usunięciu pasożyta.

Profilaktyka: staranne umycie ciała po powrocie z lasu, łąki, po odbyciu prac polowych. Oglądnięcie ciała.

 

Pasożyt: obrzeżek gołębi – Argas reflexus

Pasożyt: ptaszyniec – Dermanyssus galinnae

Dane ogólne. Pasożytują na ptakach (gołębie, drób, kawki, jaskółki, wróble). Z gniazd ptasich, gołębników oraz kurników wędrują do mieszkań i atakują ludzi głównie nocą.

Obrzeżek dorasta do 7 mm długości (samica dłuższa o 2 mm) i 5 mm szerokości. Ciało spłaszczone, w zarysie jajowate, barwy szarej lub brązowawej, brzegiem jaśniejsze i poprzecznie prążkowane. Wytrzymały na głód przez kilka lat. Skrywa się w szparach i wewnątrz gniazd. Może przenosić kleszczowe zapalenie mózgu. Samica składa nawet 700 jaj. Cykl rozwojowy może wydłużać się do 2,5 lat. Żywi się krwią ptaków i ssaków.

Objawy: początkowo silny świąd i zaczerwienienie w miejsca ukłucia roztocza, następnie obrzęk, który może ulec zakażeniu bakteriami ropnymi. Przeczosy (podłużne, równoległe zadrapania i czerwienienia skóry). U ludzi wrażliwych na roztocza – alergia na skórze, rzadziej uogólniona.

Rozpoznanie. Wywiad (zamieszkiwanie blisko poddaszy, przy strychach, przy gołębnikach), ponadto na podstawie zmian skórnych, które jednak można przypisać innym roztoczom lub owadom. Pacjent może ustalić czynnik chorobotwórczy kontrolując szczegółowo szpary w podłogach, pościel, nakrycia mebli wypoczynkowych (łóżka, fotele); pasożyt jest bowiem widoczny gołym okiem.

Leczenie: najczęściej wystarcza zewnętrzne zastosowanie środka odkażającego (jodyna, płyn Lugola, spirytus kamforowy lub salicylowy) a następnie maści (żelu, kremu) przeciwzapalnej, np. Laticort (Jelfa) – krem, maść, Dermacalm-D (Roche) – krem, Locoid (Yamanouchi) – krem, mleczko, Fenistil (Novartis) - żel. W razie uogólnionych objawów alergicznych doustnie: Diphergan (Jelfa) – draż. 10 lub 25 mg (3-4 razy dz. po 10 mg), Clemastine (Polfa) – tabl. 1 mg (2 razy dz. po 1 tabl.). Należy dążyć do wyeliminowania pasożyta z otoczenia człowieka przy pomocy środków chemicznych. Acarosan (Allergopharma) – pianka /300 ml/, proszek /750g), aerozol /500 ml/ - do niszczenia roztoczy.

 

Gatunek pasożyta: ptaszyniec kurzy – Dermanyssus gallinae

        Wiadomości ogólne. Odżywia się krwią zarówno w stadium larwalnym jak i dojrzałym. Bardzo rozpowszechniony roztocz na świecie. Dorasta do 0,6-0,7 mm długości. Barwa głodnego roztocza szarawa lub biaława, najedzonego – czerwonawa lub brunatna. Ciało wydłużone, po środku bocznie nieco zwężone, odnóża i tylna część ciała pokryte szczecinkami. Po środku grzbietu lancetowata siatkowata plama, po bokach plamy (tarczki) oskórek prążkowany łukowato. Pasożytuje głównie na ptactwie hodowlanym i dzikim, ale przy masowym występowaniu atakuje ssaki, w tym człowieka. Przenosi wirusowe zapalenie mózgu.

        Objawy: stany zapalne skóry, świąd, przeczosy (podłużne, równoległe zadrapania i zaczerwienienia skóry)

Leczenie. Jak wyżej.

Pasożyt: kleszcz pospolity – Ixodes ricinus

Morfologia. Dymorfizm płciowy. Samica dorasta do 4,5 mm, a samiec do 2,5 mm. Barwa ciała brązowawa, brunatna. Posiada kłująco-ssący narząd gębowy. Na stopie I pary odnóży (długich) posiadają narząd Hallera, będący zmysłem węchu (wrażliwy na składniki potu) i receptorem wilgotności. Narząd gębowy wyposażony w kolce i haczyki zakrzywione do tyłu, dzięki czemu silnie przywiera do ścian ranki. Pedipalpy długie i w grube. Chelicery wychodzą z obszernych pochewek. W Polsce występuje 21 gatunków kleszczy.

Sposób zasiedlania żywiciela. Kleszcze przesiadują na roślinach oczekując na swojego żywiciela. Odnóża I pary są wówczas wyciągnięte do przodu, aby pasożyt mógł sprawnie przyczepić się do powierzchni żywiciela. Żywicielami postaci dorosłych są rozmaite gatunki ssaków. Mogą głodować nawet 1,5 roku. Ssanie krwi odbywa się w ciągu 3-6 dni. Najedzony kleszcz odpada, samice składają jaja u nasady różnych roślin zielnych. Larwy pasożytują na gadach, ptakach lub drobnych ssakach. Kolejna postać larwalna (nimfa) pasożytuje na większych ssakach (np. zającach, wiewiórkach). Dorosłe osobniki wypełzają na rośliny w celu przejścia na żywiciela – duże ssaki, w tym człowieka.

Objawy. W miejscu ssania krwi przez kleszcza pojawia się plama, potem lekki obrzęk. Najczęściej kleszcz jest zauważony lub wyczuty przez człowieka. Po usunięciu kleszcza objaw skórny znika w ciągu 4-7 dni bez pozostawienia śladu. Rzadko powstają objawy ogólne. Problemem jest, jeżeli kleszcz osiądzie w miejscu silnie owłosionym lub trudno dostępnym i długo pasożytuje, przez kilka dni (np. w okolicy odbytu, za kolanem, za uchem, w okolicach narządów płciowych, pod pachą, na grzbiecie, na potylicy). Może wtedy dojść do paraliżu kleszczowego, bólów mięśni, zwłaszcza przy wykonywaniu pracy fizycznej. Paraliż posuwa się ku górze, zajmując kolejne nerwy ruchowe. Odruchy stają się stłumione lub zanikają.

Kleszcze (różne gatunki) są przenosicielami wirusów, bakterii i riketsji chorobotwórczych. Mogą zakazić żywiciela krętkami boreliozy (borelioza z Lyme = krętkowica kleszczowa), pałeczką tularemii Francissella tularensis, riketsją Coxiella burnetii (gorączka Q), Rickettsia canada (gorączka plamista Gór Skalistych), Rickettsia conori (gorączka śródziemnomorka – guzkowa, południowoafrykańska, dur kleszczowy, gorączka kleszczowa), Rickettsia australis (dur kleszczowy Queensland), Rickettsia akari (ospa riketsjowa) i wirusem kleszczowego zapalenia mózgu.

           Leczenie. Kleszcze osiadłe na skórze należy jak najszybciej usunąć. Należy to uczynić w taki sposób, aby narząd gębowy nie pozostał w skórze i aby nie uszkodzić ciała kleszcza, bowiem grozi to zakażeniem ranki. Posłużyć się można płaską pęsetą. W razie pozostania narządu gębowego wydobyć go ze skóry sterylną igłą od strzykawki. Rankę zdezynfekować jodyną lub Rivanolem (roztwór). Kleszcza warto osłabić przed wyjęciem naftą kosmetyczną, która czyni go bezwładnym i przyduszonym lub olejkiem eterycznym (herbacianym lub paczulowym). Nie stosować natomiast na żywego kleszcza alkoholu, bowiem powoduje on gwałtowny skurcz mięśni kleszcza i obfite wydzielanie śliny oraz wcześniej spożytego pokarmu do ranki żywiciela. Następnie rankę obkładać gazą zmoczona w Rivanolu. Można zastosować maść Tribiotic na zmianę z żelem Fenistil lub Viosept - maść. Nie wolno stosować kortykosteroidów (mp. Hydrokortyzonu) na rankę po usuniętym kleszczu.

 

Pasożyt: świerzbowiec drążący - Sarcoptes scabiei

Parazytoza: świerzbowica, świerzb, sarkoptoza – Scabies = Sarcoptosis

        Wiadomości ogólne. Jest to białawy roztocz dorastający do 0,4 mm długości, pasożytujący w skórze człowieka i zwierząt dzikich oraz hodowlanych. Żywi się komórkami skóry. Kopulacja i tym samym zapłodnienie samicy odbywa się na powierzchni skóry. Samica wgryza się pod naskórek i drąży w skórze chodniki oraz komory, w których składa jaja. Korytarza posiadają otwory wentylacyjne. W ciągu 3 miesięcy samica może znieść półtora miliona jaj. Larwy żywią się szczątkami tkanki pozostawionymi przez samicę. Nimfy wydostają się na powierzchnię skóry (nocą). Osobniki męskie dojrzewają szybciej od nimf żeńskich, zatem samce zaplemniają nimfy żeńskie. Osobniki powracają do skóry wgryzając się i drążą sobie komory. Zapłodnione nimfy linieją i dojrzewają. Cykl trwa 14 dni. Zakażenie następuje przy bezpośrednim kontakcie z osobnikiem chorym (np. podawanie ręki), za pośrednictwem wspólnej pościeli, ręczników i ubrań.

        Objawy: widoczne w skórze korytarze i komory (uwidaczniają się szczególnie po posmarowaniu skóry jodyna lub płynem Lugola), silny świąd, przeczosy. Najczęściej zajęte są boczne powierzchnie palców, okolice brodawek sutkowych, pośladki, okolice pępka i okolice narządów płciowych. Parazytozie mogą towarzyszyć wtórne zakażenia skóry bakteriami ropnymi oraz wyprysk na skórze. U dzieci zmiany są najczęściej na stopie (podeszwa).

        Leczenie: Lindane (heksachlorocykloheksan HCH): Agalin (Pliva) – 1% roztwór, Jacutin (Boots Healthcare) – emulsja, żel, Scabecid (Stiefel) – krem płynny, Linadane (Alpharma) – szampon, płyn, Elenol (Gerda) – krem (tuba 90 g) – leki do stosowania zewnętrznego. Nie stosować u małych dzieci, kobiet karmiących i kobiet w ciąży.

        Crotamiton: Crotamiton Farmapol – tuby 40 g (maść 10%), płyn we flakonach 100 g; Eurax Novartis – tuby 20 g i 150 g – 10 % krem i mleczko 10% we flakonach 50 ml, Euraxil Novartis – emulsja 10% 50 ml, krem 10% - 20 g – zewnętrznie wcierać przez 1 tydzień po kąpieli.

        Benzyl benzoate: Novoscabin (Polon) – 30% roztwór parafinowy 150 g – do wcierania; Acarosan (Allergopharma) – pianka /300 ml/, proszek /750g), aerozol /500 ml/ - do niszczenia roztoczy w ubraniu i pościeli przed praniem; Cetriscabin (Sanofi-Synthelabo) – emulsja /125 ml/, Antiscabiosum (Strathmann) – emulsja 10 lub 20 % /200 g/.

        W profilaktyce (kampingi, hotele, domki wczasowe) i leczeniu można zastosować Sulfiram: Ascabiol (Evans Medical) – mleczko /lotio/ do mycia ciała /125 ml/.

        Dawniej w leczeniu świerzbu stosowano maść Wilkinsona - Unguentum Wilkinsoni (siarka strącona+węglan wapnia+dziegieć na podłożu wazeliny i mydła szarego) oraz maść Lenartowicza (siarka strącona lub sublimowana, kwas salicylowy, mydło potasowe, wazelina żółta) – do dziś produkowana (Cefarm) tuby po 60 g.

Wybrane owady pasożytnicze Insecta

Podtyp: Eutracheata – tchawkodyszne

Gromada: Insecta – owady

Rząd: Anoplura – wszy

Gatunek: Pediculus humanus – wesz ludzka

Podgatunek: P. humanus capitis – wesz głowowa

Podgatunek: P. humanus vestimenti – wesz odzieżowa

Gatunek: Phthirius pubis – wesz łonowa

Rząd: Heteroptera – pluskwiaki różnoskrzydłe

Cimex lectularius – pluskwa domowa

Rząd: Aphaniptera – pchły

Pulex irritans – pchła ludzka

Rząd: Diptera – dwuskrzydłe

Anopheles maculipennis – komar widliszek

Culex pipiens – komar brzęczący

Stomoxys calcitrans – bolimuszka

Tabanus – bąki

---

Pierwsza pomoc przy użądleniach - patrz:

http://strony.wp.pl/wp/henrozanski/fitotoksykologia2002.htm

Pasożyt: wesz ludzka - Pediculus humanus

Parazytoza: wszawica - Pediculosis

 Wiadomości ogólne. Wszy należą do rzędu Anoplura. Są to pasożyty bezwzględne. Posiadają aparat gębowy kłująco-ssący. Ich ciało jest spłaszczone, głowa mała i ruchliwa, segmenty tułowia zrośnięte; odnóża wyposażone w pazurki umożliwiające silne przymocowanie się do włosów. Oczy są proste. Odżywiają się krwią. Rozwój jest prosty. Samica składa w ciagu życia około 200-300 jaj, jednorazowo około 10 jaj. Jaja, zwane gnidami są składane na powierzchnię włosów, do której ściśle przylegają. Larwy wylegają się po około tygodniu. Osiagają dojrzałośc płciową po około 3 tygodniach. Cykl rozwojowy trwa około 26 dni. Dorastają maksymalnie do około 4 mm, średnio 2,5 mm. Wszy odzieżowe szybciej wylęgaja się z jaj (po 3-4 dniach) i prędzejej dojrzewaja płciowo (po około 2 tygodniach).

Wesz ludzka obejmuje 3 podgatunki: wesz łonową (Pediculus humanus pubis seu Phthirius pubis, dawniej Pthirus pubis); wesz odzieżową (Pediculus humanus vestimenti seu Pediculus vestimenti); wesz głowową (Pediculus humanus capitis seu Pediculus capitis).

Objawy: wesz głowowa umiejscawia się głownie w okolicy skroniowej i potylicznej; nakłuwanie skóry wywołuje świąd, co przejawia się drapaniem po skórze owłosionej, powstawaniem przeczosów, strupów i objawami zliszajcowacenia skórnych zmian. Rany spowodowane drapaniem ulegają niekiedy zakażeniu ropnemu. Na włosach widoczne gnidy i wszy.

Wesz odzieżowa egzystuje głownie na odzieży w pobliżu ciała. Kontakt odzieży ze skórą umozliwia pobieranie krwi z żywiciela. Objawami są: świąd, stan zapalny, zakażenie ran bakteriami ropnymi, przeczosy, w miejscu ukłucia grudki zapalne, a potem blizenki odbarwieniowe i przebarwieniowe (brunatnawe). Gnidy składane są w zakamarkach i szwach odzieży.

Wesz łonowa umiejscawia się głównie pod pachami, na klatce piersiowej mężczyzn i w okolicach narządów płciowych kobiet i mężczyzn, rzadziej na brwiach. Objawy to świąd, przeczosy, sinawe plamy i grudki zapalne.

Znaczenie epidemiologiczne. Wszy są ważnymi czynnikami biologicznymi propagującymi riketsje gorączki okopowej (febris quintana) i duru plamistego (typhus exanthematicus).

Leczenie.

Wszawica głowowa: Delacet (Herbapol) - płyn we flakonach po 100 i 800 g (zawiera wyciąg alkoholowy z ostróżki polnej i kwas octowy) - wetrzeć płyn starannie we włosy, pokryć ceratką i pozostawić na 3 godziny; umyć szamponem i spłukać; starannie wyczesać. Zabieg powtórzyć po tygodniu.

Wszawica łonowa i głowowa: Malathion: Prioderm (Sarget) - flakony 110 ml i 100 ml - roztwór 0,5%; Lusap (Interdelta) - torebki szamponetki 10 g. Roztwór wciera się we włosy głowowe lub łonowe i pozostawia do wyschnięcia na 12 h po czym myje starannie i wyczesuje.

Wesz odzieżowa, łonowa lub głowowa: Allethrin, Pyrethrins: Jacutin N (Hermal) - fl. 145 ml - aerozol; Spray-Pax (Scat) - fl. 12 g - płyn; A-par (SCAT) - aerozol 90 g; Crinopex Forte (Nycomed) - fl. 60 g szampon - stosować na włosy, skórę i ubrania. Preparat pozostawia się na włosach lub ubraniu przez 2-3 h, po czym zmywa. Profilaktycznie zabieg powtarza się.

Fenotryna: Full Marks (Seton Healthcare) - flakony 55 i 160 ml - mleczko 0,2% do użytku zewnętrznego jak wyżej.

Permethrin: Elimite (Allergan) - krem 5% w tubach; Nix (GlaxoWellcome) 1% szampon we flakonach 59 ml; Acticin (Alpharma) krem 5% w tubach 60 g.

Dawniej w leczeniu wszwicy łonowej była stosowana toksyczna Szara Maść Rtęciowa - Unguentum Hydrargyri cinereum na smalcu i łoju, zawierająca 33% rtęci metalicznej. Do zwalczania wszawicy wykorzystywano również dziegieć Pix (10-50% roztwoy i maście), krezol, chloroform, ocet sabadylowy i naftę surową lub ze smołą drzewną.

 

Pasożyt: pluskwa domowa - Cimex lactularius

 

Wiadomości ogólne. Należą do rzędu pluskwiaków róznoszkrzydłych Heteroptera. Owad brunatny, spłaszczony, o skrzydełkach zredukowanych i czułkach 4-członowych; owłosiony, dorastający do 5 mm długości. Są aktywne nocą. Żywią się krwią ludzi, podobnie jak ich larwy. Owady chowają się za dnia w szpary łóżek, do sienników, tapicerki, podłóg, mebli, pod tapety i do rurek instalacji elektrycznej. Jaja są składane wiosną, po kilkadziesiąt, na przedmiotach domowych, w szparach. Larwy wylęgają się z jaj po 3 tygodniach. Okres larwalny trwa około 2 miesiące. W razie braku człowieka atakują inne ssaki, a nawet ptaki. Na ludziach z kolei może pasożytować pluskwa gołębia Cimex columbarius, która żyje w kurnikach i w pobliżu gniazd gołębi. Może nie spożywać pokarmu przez rok. Przenoszona jest z pośrednictwem ubrań i sprzętów domowych.

Objawy: nieprzyjemny zapach w miejscu żerowania owadów; skórne zmiany alergiczne na skórze, grudki zapalne, świąd skóry, pokrzywka, rzadziej nasilony katar i częste kichanie.

Zwalczanie jest trudne. Wykorzystuje się do tego celu środki owadobójcze dostępne w sklepach ogrodniczych oraz w aptekach, np. Tetramethrin, Deltamethrin, Allethrin, Pyrethrins - aerozole, proszki, roztwory. Skórne zmiany leczy się preparatami przeciwhistaminowymi, odkażającymi, przeciwzapalnymi i przeciwświądowymi (patrz Acarida). Zapobiegawczo stosuje się preparaty odstraszające owady, np. na bazie olejków eterycznych.

 

Pasożyt: pchła ludzka - Pulex irritans

Wiadomości ogólne. Należą do rzędu Aphaniptera. Odżywiają się krwią ludzi, choć mogą pasożytować również na lisach, borsukach, łasicach, kotach i psach. Samica jest większa od samca i dorasta do 3 mm długości; samiec do 2,5 mm. Trzecia para odnóży krocznych jest skoczna, brak skrzydeł. Aparat gębowy typu kłująco-ssącego. Oczy proste. Ciało pokryte szczecinkami skierowanymi ku tyłowi. Barwa ciemnobrunatna. Larwy są ruchliwe, robakowate, żywią się resztkami organicznymi. Jaja są składane do szpar podług i mebli. Przeobrażenie jest zupełne (larwa i poczwarka). Jest żywicielem pośrednim tasiemca Dipylidium caninum. Pchła szczurza Xenopsylla cheopis jest propagatorem pałeczki dżumy Yersinia pestis. Pchła ludzka może być przenosicielem pałeczki tularemii Francisella tularensis.

Objawy: owad widoczny gołym okiem. W miejscu ukłucia powstaja plamki i grudki zapalne, świąd, niekiedy wtórne zakażenie bakteriami ropnymi. Widoczne są przeczosy powstałe w wyniku ciągłego drapania.

Leczenie zmian skórnych - jak w przypadku Acarida (leki przeciwzapalne i przeciwświądowe, odkażające).

Zwalczanie - patrz wszy i pluskwy.

 

Pasożyt: komar widliszek - Anopheles maculipennis

i komar brzęczący - Culex pipiens

 

Wiadomości ogólne. Należą do rzędu Diptera.

Komar widliszek. Kształt ciała wysmukły. Aparat gębowy kłująco-ssący. Odnóża cienkie, długie. Samice odżywiają się krwią i nektarem; samce - nektarem. Dorasta do 6 mm długości, barwa brązowoszara jasna lub ciemna, na skrzydłach 4 ciemne plamki. Po kopulacji samce giną. Samice składają jaja (około 200 sztuk) do wody. Larwy maja długość około 2 mm, linieją 3-krotnie, żyją w wodzie; odżywiają się roślinami i mikroorganizmami. Larwy przekształcają się w poczwarki. Cykl rozwojowy trwa ok. 4 tygodnie. Samica żyje kilka miesięcy, może zimować po zgromadzeniu tłuszczu zapasowego. Jest żywicielem ostatecznym zarodźca malarycznego, zatem propaguje zimnicę wśród ludzi. Przy spoczynku siedzący widliszek ma odwłok skierowany ku górze.

Komar brzęczący. Pospolity w Polsce jak poprzedni. Dorasta do 5 mm długości, barwa jasnobrązowa lub brunatna; wierzch odwłoka z białymi paskami. Cykl rozwojowy trwa ok. 2 tygodnie. Przy spoczynku odwłok jest skierowany ku dołowi.

Objawy: w miejscu ukłucia pojawia się świąd, stan zapalny, a potem guzek zapalny. Guzek ustępuje bez śladu lub z pozostawieniem przebarwienia. Swędzenie skłania do drapania zmian i w następstwie - do wtórnego zakażenia bakteriami ropnymi.

Leczenie i profilaktyka: miejsce ukłucia należy zdezynfekować spirytusem lub jodyną. Następnie zaleca się posmarowanie swędzących zmian kremem Laticort (Jelfa) lub Laticort CH (Jelfa) - krem w tubach po 15 g; Fenistil (Novartis) - żel (tuby 30 lub 80 g). W celu odstraszenia komarów można spozywać duże dawki wit. B1 (200 mg/24 h w dawkach podzielonych; tabl. 25 mg), która wydziela się wraz z moczem i potem nadając ciału specyficzny zapach. Zewnętrznie do wcierań w skórę olejki eteryczne odstraszające owady (np. goździkowy, paczulowy, lemongrasowy lub geraniowy - rozcieńczone z oliwą 1:1).

 

Pasożyt: bolimuszka kleparka Stomoxys calcitrans

Wiadomości ogólne. Należą do rodziny muchowatych Muscidae. Z wyglądu są podobne do muchy domowej., dorastają do 7 mm długości, uzbrojone są w kłujkę, szeroko rozstawiają skrzydła; odwłok owłosiony. Żywią się krwią. Ukłucia są bolesne. Samica składa jaja do obornika lub podsuszonych odchodów zwierzęcych. Trzymają się raczej środowiska wiejskiego. Roznoszą tularemię i wąglika. W ciepłe lata pojawiają się masowo i atakują ludzi.

Objawy: silny ból w miejscu ukłucia, stan zapalny i świąd.

Leczenie i profilaktyka - patrz komary.

 

Pasożyt: bąk - Tabanus sp.

Wiadomości ogólne. Należą do rodziny bąkowatych Tabanidae. W Polsce żyje około 50 gatunków. Zapłodnione samice odżywiają się krwią ssaków. Samce i niezapłodnione samice - nektarem. Są dużymi owadami, powyżej 1 cm długości. Głowa duża, ruchliwa, skrzydła długie, odwłok spłaszczony, aparat gębowy uzbrojony w kłujkę ssącą. Samice składają jaja na roślinach przy zbiornikach wodnych. Larwy żyją w wilgotnej lub podmokłej glebie i w ściółce, drapieżne.

Do pospolitych gatunków w Polsce należą: bąk bydlęcy Tabanus bovinus (dorasta do 2,5 cm, barwa brunatnawa, oczy duże zielone lub niebieskie), jusznica deszczowa Haematopoda pluvialis (dorasta do 12 mm, gromadzi się głównie nad ciekami wodnymi i na podmokłych pastwiskach, skrzydła czarnawo-szare, oczy purpurowe), ślepak czarnożółty Chrysops relictus (dorasta do 11 mm, oczy złote, nad brzegami wód), ślepak pospolity Chrysops caecutidens (dorasta do 9 mm dł., oczy zielonożółte, odwłok przy nasadzie ma żółte plamy, nad wodami).

Objawy: ukłucie jest bolesne, piekące, potem powstaje stan zapalny i świąd.

Leczenie i profilaktyka: - patrz komary.

Parazytozy wywołane przez grzyby Fungi

Grzybice są chorobami bardzo rozpowszechnionymi w populacji ludzkiej. Z uwagi jednak na ich wielopostaciowość, liczebność gatunków grzybów patogennych i bardzo rozbudowany ostatnio system taksonomiczny - należą do najtrudniejszego działu parazytologii. Wprowadzenie nowego układu taksonomicznego spowodowało niejednokrotnie zmianę nazw grzybów i ich dotychczasową pozycje systematyczną. To z kolei zmusiło do nowego podziału chorób grzybiczych. Nowy podział systematyczny grzybów jest tak obszerny, że niemożliwe jest jego wykładanie na wydziałach pielęgniarstwa; stąd też ograniczę się do podania skrótowych informacji na temat wybranych gatunków grzybów i chorób przez nich wywoływanych.

 Podkrólestwo: Fungi (Mycota) – grzyby

Rodzaj: Aspergillus

Aspergillus fumigatus

Rodzaj: Candida

Candida albicans

Rodzaj: Cryptococcus

Cryptococcus neoformans

Rodzaj: Geotrichum

Geotrichum candidum

Rodzaj: Monosporium

Monosporium apiospermum (Allescheria boydii)

Rodzaj: Epidermophyton

Epidermophyton floccosum

Rodzaj: Trichophyton

Pasożyt: Microsporum audouini

Parazytoza: Tinea capitis superficialis - grzybica skóry owłosionej powierzchowna

Wiadomości ogólne. Choroba wielopostaciowa (liczne odmiany). Objawy: na skórze występują ogniska złuszczania na podłożu zapalnym; morfologicznie jest to obraz poszarpanych placków złuszczania na tle których występują czarne punkciki (łodygi włosów pozornie przystrzyżone - stąd nazwa odmiany tej choroby: grzybica strzygąca). Choroba przewlekła. Występuje głównie u dzieci i młodzieży. Badania mikroskopowe potwierdzają obecność zarodników grzyba wewnątrz włosów. Nie pozostawia blizn.

W przypadku odmiany drobnozarodnikowej na powierzchni włosów występują białoszare powłoczki. W świetle lampy Wooda na włosach występuje zielonkawa fluorescencja, w przeciwieństwie do grzybicy strzygącej.

Odmianę woszczynową cechuje występowanie zmian tarczkowych - strupów mających tendencje do zlewania się. Pozostawiają po sobie przebarwienia i blizny. Grzyb wydziela stęchły zapach. Doprowadza do łysienia.

 

Parazyt: Trychophyton rubrum et Trychophyton mentagrophytes

Parazytoza: grzybica stóp Tinea pedum

Wiadomości ogólne. Grzyb atakuje głównie ludzi korzystających z publicznych łazienek, łaźni i basenów. Zarodniki przenoszone są przez ruchy powietrza, wodę, odzież, obuwie i przybory toaletowe. Możliwe jest zakażenie przez bezpośredni kontakt z osobą chorą.

Objawy: zmiany na skórze typu złuszczania na podłożu zapalnym, świąd, niekiedy zmiany pokrzywkowe ulegające złuszczeniu. Choroba przewlekła z nawrotami. Umiejscawia się głównie w szparach międzypalcowych.

 

Parazyt: Geotrichum candidum

Parazytoza: geotrychoza płuc - Geotrichosis pulmonum

 

Wiadomości ogólne. Wchodzi w skład naturalnej mikroflory przewodu pokarmowego. Przy obniżonej odporności na choroby, podczas antybiotykoterapii i leczenia kortykosteroidami staje się niebezpiecznym pasożytem. W jamie ustnej wywołuje pleśniawki. W układzie oddechowym pojawiają się kolonie grzybni w formie plamek i grudek. Niekiedy występuje białawy nalot na całym nabłonku. Choroba objawia się kaszlem, zwiększoną plwociną, gorączką i zapaleniem płuc. W obrazie radiologicznym widoczne są nacieki i jamy cienkościenne. Nieleczona prowadzi do zgonu.

 

Parazytoza: Trychophyton Schönleinii

Grzybica paznokci - Tinea ungium

Wiadomości ogólne. Choroba dotyczy osób często korzystających z publicznych łaźni i basenów, z wypożyczanego obuwia, np. sportowego. Zakażone paznokcie stają się zgrubiałe, łamliwe, popękane i pobruzdowane; przybierają barwę żółtobrunatną. Choroba postępuje od brzegów ku centrum paznokci. Ma przebieg przewlekły i nawrotowy. Drożdżyce paznokci (wywołane przez Candida) objawiają się dodatkowo - stanem zapalnym i ropnym skórnych wałów paznokciowych oraz łożyska płytki paznokciowej.

 

Parazyt: Candida albicans

Parazytoza: drożdżyca (kandydoza, kandydiaza) - Candidiasis

Wiadomości ogólne. Kandydozy są grzybicą wielopostaciową. Ograniczają się do jednego miejsca w organizmie lub wywołują objawy ogólnoustrojowe i ciężkim przebiegu. I tak np. Candida pasożytuje na błonach śluzowych jamy ustnej, jelita grubego, na skórze gładkiej lub owłosionej, w drogach moczowych, w układzie oddechowym, w drogach płciowych, a nawet na tkance nerwowej. Stanowią także składnik naturalnej mikroflory przewodu pokarmowego ludzi zdrowych. Przy obniżonej odporności organizmu, podczas podawania antybiotyków, kortykosteroidów i leków immunosupresyjnych, grzyb zmienia saprofityczny tryb życia na pasożytniczy.

Przykładem parazytozy wywołanej przez Candida albicans jest kandydiaza płuc Candidiasis pulmonum. Porażają płuca, drogi oddechowe i opłucną. Chorobie często towarzyszą zmiany skórne oporne na leczenie. Przejawem zakażenia dróg oddechowych są białawe naloty i plamki grzybni na nabłonku. Ponadto kaszel i gorączka, zwiększone wydzielanie śluzu.

Zakażenie płuc objawia się gorączką, kaszlem, obfitą plwociną, osłabieniem ogólnym. W plwocinie stwierdza się zarodniki lub strzępki grzyba, które można wyhodować na specjalnych pożywkach.

 

Parazyt: Cryptococcus neoformans

Parazytoza: kryptokokoza płuc - Cryptococcosis pulmonum

Wiadomości ogólne. Kryptokoki mogą zakażać praktycznie wszystkie tkanki i tym samym organy lub układy narządów. Przykładem parazytozy grzybiczej jest kryptokokoza płuc, która dotyczy ludzi z obniżoną odpornością organizmu oraz chorych na nowotwory i cukrzycę. Poważnym czynnikiem zakażenia jest kurz, zwłaszcza zanieczyszczony odchodami zwierząt (np. ptaków).

Grzyb wywołuje w płucach stan zapalny, nacieki i guzy imitujące nowotwory. Atakuje również układ nerwowy.

 

Parazyt: Epidermophyton floccosum

Parazytoza: grzybica pachwin - Tinea inguinalis

Wiadomości ogólne. Choroba umiejscawia się w pachwinach, np. wokół odbytu i narządów płciowych. Objawem jest świąd, silny stan zapalny przejawiający się w formie nieregularnych, zlewających się plam. Na plamach powstają następnie pęcherzyki i grudki. Barwa początkowo czerwonawa zmienia się na brunatną. Choroba chroniczna z nawrotami. Zakażenie następuje droga kontaktu bezpośredniego z osobą pasożytowaną oraz za pośrednictwem przyborów toaletowych, ręczników i odzieży.

 

Parazyt: Microsporum canis

Parazytoza: grzybica skóry owłosionej Tinea capitis et barbae profunda

 

Wiadomości ogólne. Zakażenie następuje od zwierząt. Objawem jest ostry stan zapalny, guzki, a następnie guzy zapalne, stopniowo zlewające się. Do zakażenia grzybem dołączają się bakterie ropne opanowujące mieszki włosowe. Umiejscawia się na brodzie, nad wargą górną lub na skórze we włosach (skóra mózgoczaszki).

 

Parazyt: Aspergillus fumigatus

Parazytoza: grzybniak płuc (aspergiloza) - Aspergilloma

Wiadomości ogólne. Kropidlaki (A. fumigatus, A. nidulans. A. niger) wywołują grzybice narządowe: nerek, płuc, oskrzeli, mózgu, uszu, zatok obocznych nosa, oka i in.

Grzybniak płuc zasiedla jamy na płucach pogruźlicze, po ropniach, ponowotworowe i zwłóknieniowe. Objawem choroby są: krwioplucie i kaszel. W obrazie radiologicznym stwierdza się owalne lub nieregularne cienie w jamie płucnej z rąbkiem powietrznym. Choroba nieleczona prowadzi do zgonu.

Kropidlak może także wywoływać kropidlakowe zapalenie płuc i opłucnej. Powstaje ono podczas podawania leków immusupresyjnych, kortykosteroidów i cytostatyków. Objawami są wówczas kaszel, gorączka, obfita plwocina i niewydolność oddechowa.

Jeżeli podczas zabiegów operacyjnych na układzie oddechowym użyte zostaną nici jedwabne zakażone kropidlakiem dochodzi wówczas do szybkiego rozwoju grzyba i wystąpienia aspergilozy dróg oddechowych (np. oskrzeli) z objawem krwioplucia.

 

Leki przeciwgrzybicze

Amphotericin B - jest to antybiotyk polienowy wytwarzany przez promieniowce. Działa fungistatycznie (hamuje rozmnażanie się grzybów z rodzaju Candida, Aspergillus, Cryptococcus, Coccidioides, Histoplasma i Blastomyces. Stosowany jest w leczeniu grzybic układowych i uogólnionych. Preparaty handlowe: Amphocil i Amphotec (Sequus) - fiol. 50 mg i 100 mg - do wlewów dożylnych; Abelcet (Liposome) - fiol. 100 mg/20 ml; Fungizone (Bristol-Myers Squibb) - kaps. 250 mg, flakony 40 ml - zawiesina doustna, fiolki 50 mg - do zastrzyków dożylnych; Ampho-Moronal (Bristol-Myers Squibb) - tabl. 100 mg, tabletki do ssania 10 mg, flakony 30 ml i 50 ml - zawiesina, tuby 10 g - maść i krem 3%.

Fluconazole - pochodna triazolu o działaniu przeciwgrzybiczym. Działa na Candida, Cryptococcus, Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton, Blastomyces, Histoplasma. Stosowana w leczeniu grzybic układowych.

Preparaty: Diflucan (Pfizer) - kaps. 50; 100, 150 i 200 mg; amp. 2 mg/1 ml, flakony 150 ml - syrop; Fluconazole (Pliva) kaps. 50 i 100 mg; flakony 150 ml - syrop; Fluconazole (Terpol) - kaps. 50 i 150 mg. Dawkowanie: doustnie zaleznie od grzybicy, średnio w pierwszej dawce 400 mg raz dz., potem 200 mg 1 raz dz. leczenie trwa około 14-21 dni lub dłużej (np. kryptokokozy 6-8 tygodni).

Flucytosine - 5-fluorocytozyna; działa głównie na Cryptococcus i Candida. Preparaty: Ancobon (ICN) - kaps. 250 mg i 500 mg; Ancotil (ICN) - tabl. 500 mg, flakony 250 ml = roztwór 1% do wlewu kroplowego. Dawkowanie per os lub dożylnie (w ciągu 40 minut) 150-250 mg/kg m.c./24 h w 4 dawkach. Leczenie trwa 1-2 miesiące i dłużej, zależnie od choroby.

Ketoconazole - pochodzna imidazolu; działa na Trichophyton, Microsporum, Candida, Cryptococcus, Pityrosporum i Epidermophyton. Stosowany w leczeniu grzybic powierzchniowych i układowych. Preparaty: Nizoral (Janssen) - tabl. 200 mg; tuby 15 g i 30 g - krem 2%; torebki 6 ml - szamponetki i szampon we flakonach (60 i 100 ml); Oronazol (Krka) - tabl. 200 mg; krem w tubach 30 g, szampon we flakonach po 100 g; Terzolin (Janssen-Cilag) - flakony 60 i 105 mg - 2% roztwór; krem 2% w tubach po 15 i 30 g; Ketokonazol (Anpharm) - tabl. 200 mg; Ketoderm (Janssen-Cilag) - żel i krem 25. Dawkowanie: średnio 200 mg raz dz.; w grzybicach układowych 600-1000 mg raz dz. Leczenie trwa zależnie od rodzaju grzybicy; w grzybicach włosów 2 miesiące i więcej, w grzybicach paznokci 3 miesiące i dłużej. Leczenie miejscowe kojarzy się z leczeniem doustnym.

Miconazole - pochodna imidazolu; działa na Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton, Histoplasma, Blastomyces, Aspergillus, Cryptococcus i Candida. Stosowany jest w grzybicach skóry, paznokci, błon sluzowych i narządów płciowych.

Preparaty: Gyno-Femidazol (Polfa Grodzisk) - tabl. dopochw.; Mikonazol (Inst.Farmac.) - krem w tubach po 20, 30 i 50 g; Gyno-Daktarin (Janssen) - globulki dopoch. 100 mg, 200 mg , 400 mg i 1200 mg; Daktar (Jansssen-Cilag) - tabl. 250 mg; żel 20 i 40 g, flakony 20 ml - 2 % roztw.; krem 2% (30, 70 g); puder - 2% (30 g); Daktarin (Janssen; Janssen-Cilag)) - tabl. 250 mg, tuby 40 g - żel 2% do leczenia grzybic jamy ustnej; puder 2% (30 g). Dawkowanie: w grzybicach układowych 1500-2000 mg/24 h w 4 dawkach przez kilka tygodni lub miesięcy. Miejscowo - 4 razy dz. smarować zmiany; zakażenie jamy ustnej - tabletkę ssać 4 razy dz.

Griseofulvin - antybiotyk wytwarzany przez pędzlaki o działaniu fungistatycznym; działa na Epidermophyton, Microsporum, Trichophyton; przenika do naskórka, włosów i paznokci. Stosowany w grzybicach skórnych, włosów i paznokci. Preparaty: Gricin (Arzneimittelwerk Dresden) - tabl. 125 mg; Fulcin (Zeneca) - tabl. 125 mg i 500 mg, Likuden M (Hoechst Marion Roussel) - tabl. 125 i 500 mg; Grisefuline (Sanofi Winthrop) - tabl. podzielne 250 mg i 500 mg. Dawkowanie: 500-1000 mg w 1 lub 4 dawkach przez 2-8 tygodni, w grzybicach włosów 8 tygodni, w grzybicach paznokci 12 miesięcy.

Dawne leki przeciwgrzybicze

Dawniej w leczeniu grzybic na skórze wykorzystywano Pigmentum Castellani (silnie barwiący preparat zawierający fenol, rezorcynę, aceton, fuksynę i kwas borowy), preparaty rezorcyny z kwasem salicylowym i mlekowym, kwas undecylenowy, preparaty siarki, rtęci i rtęciowo-siarkowe, fiolet goryczki, zieleń brylantową, maść Whitfielda (kwas benzoesowy i salicylowy na podłożu lanolinowo-wazelinowym), dziegieć sosnowy, smołę z węgla kamiennego.

Kwas undecylenowy ma do dziś zastosowanie. Wchodzi w skład preparatu Undofen (GlaxoWellcome) - aerozol 50 g. Firmy: Chema-Elektromet oraz Pampa produkują maść undecylenową (tuby 30 g; 50 g) stosowaną podobnie jak Undofen do leczenia grzybic skóry. Mycodermina (Pampa) dostępna jest także w formie pudru (15 g) i płynu (50 g).

 

Wykłady chronione prawami autorskimi

Henryk St. Różański

Krosno-Poznań 2002-2003